Η αληθινή ιστορία μιας γυναίκας του 15ου αιώνα που αναζήτησε δικαιοσύνη μετά από σεξουαλική επίθεση

Η Ζαν ήταν σχεδόν άγνωστη στην πόλη της Ντιζόν τον χειμώνα του 1472, στη Γαλλία, όταν έπεσε θύμα μιας φρικτής πράξης βίας. Εκείνη την περίοδο βρισκόταν σε προχωρημένη εγκυμοσύνη.

Όσα συνέβησαν στη συνέχεια, όπως τα ανασυνθέτει η ιστορικός Σάρα ΜακΝτούγκαλ στο νέο βιβλίο της Justice for Jehanne, προσφέρουν μια αναπάντεχη εικόνα της μεσαιωνικής δικαιοσύνης, ανατρέποντας διαδεδομένες αντιλήψεις για εκείνη την εποχή.

Βασισμένο στα αρχεία μιας έρευνας για την επίθεση, σημειώνει το BBC, το βιβλίο θυμίζει μεσαιωνική αστυνομική ιστορία, επιχειρώντας να απαντήσει σε δύο ερωτήματα:

• Τι πραγματικά συνέβη εκείνη τη νύχτα;
• Και ποια ήταν η γυναίκα στο επίκεντρο της υπόθεσης;

Ποια ήταν η Ζαν

Η Ζαν γεννήθηκε σε μια φτωχή οικογένεια στη Λωρραίνη, στη βορειοανατολική Γαλλία, και είχε ταξιδέψει νότια, μέχρι τη Ντιζόν. Εκείνη την εποχή, η ταυτότητα ενός ανθρώπου δεν ήταν πάντοτε εύκολο να προσδιοριστεί. Το 1472, όταν ρωτήθηκε για την ηλικία της από τον ανακριτή, απάντησε ότι ήταν «περίπου 32 ετών». Οι γεννήσεις δεν καταγράφονταν με συστηματικό τρόπο, επομένως κανείς δεν μπορούσε να είναι απολύτως βέβαιος για την ηλικία του. Η ίδια δήλωσε ότι ήταν παντρεμένη και συστήθηκε ως «σύζυγος του Ζαν ντε Ρελάνζ».

Εκείνη την περίοδο, η ενδυμασία καθόριζε σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπιζόταν κάποιος από τους άλλους. Τα ρούχα της Ζαν, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ήταν κομψά και θα της εξασφάλιζαν έναν βαθμό σεβασμού. Όταν κυκλοφορούσε δημόσια, φορούσε μια μακριά κουκούλα που κάλυπτε προσεκτικά τα χρυσόξανθα μαλλιά της, στοιχείο που παρέπεμπε στην κοινωνική θέση μιας αξιοσέβαστης παντρεμένης γυναίκας.

Ένα καθεστώς τρόμου

Στη Ντιζόν επικρατούσαν τότε συνθήκες βίας, καθώς η περιοχή είχε πληγεί από τον πόλεμο. Ο Κάρολος ο Τολμηρός, δούκας της Βουργουνδίας, βρισκόταν σε σύγκρουση με τον βασιλιά της Γαλλίας, Λουδοβίκο ΙΑ΄, ενώ η πόλη απειλούνταν άμεσα με εισβολή, καθώς ο βασιλιάς προέλαυνε στην ύπαιθρο της Βουργουνδίας.

Για την προστασία της Ντιζόν, ο δούκας είχε τοποθετήσει μισθοφόρους γύρω από τα τείχη της. Ωστόσο, αυτοί οι ανεξέλεγκτοι και παράνομοι άνδρες είχαν επιβάλει στην πόλη το δικό τους καθεστώς τρόμου. «Υπήρχαν επανειλημμένα περιστατικά ανδρών που κυκλοφορούσαν τη νύχτα αναζητώντας πιθανά θύματα, για να τα εκβιάσουν, να τα κακοποιήσουν, να τα κρατήσουν για λύτρα ή να τα απαγάγουν», αναφέρει η ΜακΝτούγκαλ. «Οι δημοτικές αρχές δεν ήταν καθόλου ευχαριστημένες. Αυτό αποτελούσε σημαντική πηγή σύγκρουσης ανάμεσα στην πόλη και τον δούκα».

Η επίθεση

Το βράδυ της 3ης Ιανουαρίου 1472, η Ζαν και η γυναίκα που τη φιλοξενούσε άκουσαν έναν δυνατό χτύπο στην εξώπορτα. Μπροστά τους εμφανίστηκαν δύο ντόπιοι άνδρες, οι οποίοι απαίτησαν να τους ακολουθήσουν. Όταν οι γυναίκες αρνήθηκαν, ένας από τους άνδρες έφυγε και κατευθύνθηκε σε ένα κοντινό πανδοχείο, προκειμένου να συγκεντρώσει μερικούς από τους μισθοφόρους του δούκα.

Σύμφωνα με την κατάθεση της Ζαν, οι άνδρες την έσυραν σε ένα κοντινό χωράφι και της επιτέθηκαν. Το γεγονός ότι ήταν έγκυος δεν τους σταμάτησε, όπως φέρονται να της φώναξαν. Είχαν ακούσει ότι το αγέννητο παιδί της ήταν καρπός της σχέσης της με έναν ιερέα και, συνεπώς, νόθο.

Η Ζαν περιέγραψε ότι οι άνδρες επιχείρησαν να έρθουν σε «σαρκική επαφή» μαζί της, ενώ εκείνη πάλευε μέσα στο χιόνι. Τελικά, η προχωρημένη εγκυμοσύνη της και η σθεναρή αντίστασή της τούς εμπόδισαν να ολοκληρώσουν την επίθεση. Η ίδια ανέφερε ότι τη χτύπησαν και την πέταξαν μπρούμυτα, ενώ φοβόταν για την υγεία του αγέννητου παιδιού της.

Αυτό που συνέβη στη συνέχεια προκαλεί έκπληξη, αν το εξετάσει κανείς υπό το πρίσμα της σύγχρονης αντίληψης για τον Μεσαίωνα. Συχνά θεωρείται ότι ο βιασμός και η σεξουαλική κακοποίηση προκαλούσαν τόσο μεγάλη κοινωνική ντροπή, ώστε οι γυναίκες που επιβίωναν από τέτοιες επιθέσεις αντιμετωπίζονταν συστηματικά ως απόκληρες από τις κοινότητές τους και τελικά εξαναγκάζονταν να στραφούν στην πορνεία.

Η αντίληψη αυτή μπορεί να αναχθεί σε ένα δημοφιλές βιβλίο με τίτλο Medieval Prostitution, του Ζακ Ροσιό, το οποίο εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1988 και αναθεωρήθηκε το 2010. Η ΜακΝτούγκαλ, καθηγήτρια Ιστορίας στο John Jay College of Criminal Justice της Νέας Υόρκης, αποφάσισε να ελέγξει την ακρίβεια των ισχυρισμών του Ροσιό, έχοντας ως αφετηρία μια σύντομη αναφορά του σε μια ανώνυμη έγκυο γυναίκα, η οποία είχε δεχθεί σεξουαλική επίθεση από μισθοφόρους στη Ντιζόν.

Σύμφωνα με τον Ροσιό, η γυναίκα αρχικά ντρεπόταν τόσο πολύ, ώστε δεν τολμούσε να αποκαλύψει στις Αρχές όσα είχε υποστεί. Πολλές γυναίκες που είχαν βιώσει παρόμοιες επιθέσεις φέρεται, κατά την ίδια αφήγηση, να κατέληγαν σε οίκους ανοχής. Η περιγραφή έμοιαζε να παραπέμπει στη Ζαν. Όταν, όμως, η ΜακΝτούγκαλ άρχισε να ερευνά την υπόθεση, μελετώντας 70 σελίδες πυκνογραμμένων περγαμηνών που φυλάσσονται στο δημοτικό αρχείο της Ντιζόν, αναδύθηκε μια εντελώς διαφορετική ιστορία.

Μια λεπτομερής έρευνα

Τα όσα κατέθεσε η Ζαν καταγράφηκαν από τον Ζακ Μπορεστέλ, έναν ανακριτή που εργαζόταν για λογαριασμό των δημοτικών αρχών. Όταν πληροφορήθηκε ότι μισθοφόροι είχαν απαγάγει και κακοποιήσει μια έγκυο γυναίκα, ο Μπορεστέλ ξεκίνησε αμέσως να συγκεντρώνει στοιχεία για το θύμα και τους πιθανούς δράστες.

Η πρώτη ανάκριση της Ζαν πραγματοποιήθηκε την επομένη της επίθεσης. Τη βρήκε ξαπλωμένη στο κρεβάτι, καταβεβλημένη από όσα είχε περάσει και τρομοκρατημένη για την τύχη του μωρού της. Εκείνη τού έδωσε πρόθυμα λεπτομέρειες για την επίθεση και όσες πληροφορίες μπορούσε να θυμηθεί σχετικά με τους δράστες. Την επόμενη ημέρα, η Ζαν γέννησε ένα κοριτσάκι.

Η απόφασή της να μιλήσει ανοιχτά για όσα συνέβησαν ήταν κάπως ασυνήθιστη. Υπήρχαν πολλοί λόγοι που θα μπορούσαν να την αποτρέψουν από το να καταγγείλει την επίθεση. Η πόλη δεν είχε ιδιαίτερα αξιόπιστο ιστορικό στην απονομή ποινικής δικαιοσύνης. Η προβλεπόμενη ποινή για την απαγωγή και την επίθεση ήταν θεωρητικά ο θάνατος. Στην πράξη, όμως, τα περισσότερα εγκλήματα δεν οδηγούνταν καν σε δίωξη. Με λίγα λόγια, η Ζαν δεν είχε πολλά να κερδίσει υποβάλλοντας καταγγελία.

Με βάση τις πληροφορίες που του έδωσε, ο Μπορεστέλ κατάφερε να εντοπίσει γρήγορα τους περισσότερους από τους επιτιθέμενους. Κατά την ανάκρισή τους, οι άνδρες αρνήθηκαν ότι είχαν επιτεθεί στη Ζαν. Ο Μπορεστέλ οργάνωσε τότε μια συνάντηση, κατά την οποία η γυναίκα βρέθηκε πρόσωπο με πρόσωπο με τους κατηγορουμένους και επανέλαβε την περιγραφή των γεγονότων.

Όταν εκείνοι εξακολούθησαν να μην ομολογούν, οι δημοτικοί αξιωματούχοι συμφώνησαν ότι ήταν αποδεκτή η λήψη «έκτακτων» μέτρων. Ένας από τους άνδρες βασανίστηκε με μια μέθοδο παρόμοια με το σύγχρονο βασανιστήριο του εικονικού πνιγμού, γνωστό ως waterboarding. Τελικά, όλοι ομολόγησαν.

Με τις ομολογίες στα χέρια τους, οι Αρχές της πόλης αποφάσισαν την κατάλληλη τιμωρία: τον θάνατο. Υπήρχε, ωστόσο, ένα πρόβλημα. Καθώς οι άνδρες ήταν μισθοφόροι, υπάγονταν τυπικά στη δικαιοδοσία του δούκα.

Ο δούκας είχε πρόσφατα εκδώσει ανακοίνωση με την οποία καταδίκαζε τη συμπεριφορά των μισθοφόρων, υποστηρίζοντας ότι ήθελε οι κάτοικοι της Ντιζόν να αισθάνονται ασφαλείς. Τώρα είχε την ευκαιρία να τιμωρήσει δημόσια τους παραβάτες. Θα το έκανε;

Η έρευνα για την ίδια την καταγγέλλουσα

Λίγο αργότερα, οι δημοτικές αρχές έλαβαν την απάντηση από τις Αρχές του δούκα. Η σύστασή τους ήταν να αφεθούν ελεύθεροι οι άνδρες. Ο δήμος αντέδρασε, προσπαθώντας να κερδίσει χρόνο. Στο μεταξύ, διέταξε τη διεξαγωγή μιας νέας έρευνας, αυτή τη φορά για την ίδια τη Ζαν. Δεν σκόπευε να τη δικάσει, αλλά ήθελε να αξιολογήσει κατά πόσο θεωρούνταν αξιόπιστη και νομιμοποιούνταν να εμφανιστεί ως καταγγέλλουσα.

Όπως έγραψε ξεκάθαρα ο Μπορεστέλ, θα διερευνούσε εάν η γυναίκα ήταν μια preudefemme, δηλαδή μια αξιοσέβαστη παντρεμένη γυναίκα, ή μια «γυναίκα ελευθέρων ηθών». Ο ανακριτής πήρε καταθέσεις από γείτονες και άλλους ανθρώπους που ενδέχεται να γνώριζαν στοιχεία για τη ζωή της Ζαν. Πολλοί δήλωσαν ότι η συμπεριφορά της έδινε την εντύπωση μιας αξιοπρεπούς γυναίκας. Κανείς δεν φαινόταν να την κατηγορεί ή να της επιρρίπτει ευθύνες για την επίθεση που είχε υποστεί.

Σύντομα, ωστόσο, ήρθαν στο φως πληροφορίες που έρχονταν σε αντίθεση με όσα είχε αρχικά υποστηρίξει. Ένας γείτονας ανέφερε ότι η Ζαν είχε γεννήσει ένα ακόμη παιδί, δύο χρόνια νωρίτερα, σε ένα κοντινό μοναστήρι. Ως πατέρας του παιδιού θεωρούνταν ένας ιερέας, με τον οποίο φέρεται να μοιραζόταν τότε το ίδιο δωμάτιο. Φαινόταν, επίσης, ότι η Ζαν είχε να δει τον σύζυγό της εδώ και αρκετά χρόνια.

Ο Μπορεστέλ συνάντησε ξανά τη Ζαν για να την αντιμετωπίσει με τα νέα στοιχεία. Από την τελευταία τους συνομιλία, εκείνη είχε δεχθεί απειλές από ανθρώπους που υπερασπίζονταν τους μισθοφόρους. Παρά τον φόβο αντιποίνων, γείτονες και γνωστοί τη βοηθούσαν να βρίσκει καταφύγιο σε διάφορα μέρη. Τελικά, είχε καταλήξει σε ένα νοσοκομείο, όπου εργαζόταν.

Η Ζαν παραδέχθηκε στον Μπορεστέλ ότι είχε πει ορισμένα ψέματα. Αναγνώρισε ότι ο σύζυγός της την είχε εγκαταλείψει αρκετά χρόνια νωρίτερα, για να πολεμήσει στον πόλεμο. Στη συνέχεια, γνώρισε έναν ιερέα και έγινε ερωμένη του, αποκτώντας μαζί του δύο παιδιά.

Σήμαινε αυτό, τελικά, ότι η Ζαν ήταν μια γυναίκα «ελευθέρων ηθών»; Όπως κατέγραψε ο Μπορεστέλ, η ίδια το έθεσε ως εξής: «Ήταν προτιμότερο να είναι ελευθέρων ηθών και να βιοπορίζεται με το σώμα της, παρά να καταφεύγει στην κλοπή για να ζήσει».

Μια νέα οπτική

Η στάση της Ζαν συμβάδιζε με την περίπλοκη σεξουαλική ηθική της εποχής. Οι σεξουαλικές σχέσεις πριν από τον γάμο θεωρούνταν θεωρητικά απαγορευμένες, αλλά στην πράξη ήταν ευρέως ανεκτές. Οι ιερείς όφειλαν να τηρούν την αγαμία, αλλά συχνά διατηρούσαν ερωμένες και αποκτούσαν παιδιά εκτός γάμου. Η πορνεία θεωρούνταν σοβαρό ηθικό αμάρτημα, αλλά γινόταν σε μεγάλο βαθμό ανεκτή.

Η Ζαν δεν ήταν αυτή που αρχικά είχε παρουσιάσει τον εαυτό της ως μια σεμνή, παντρεμένη γυναίκα. Όπως αποδείχθηκε, ζούσε σε σχέση που θεωρούνταν αμαρτωλή από τα θρησκευτικά πρότυπα της εποχής. Το ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι αυτό δεν είχε τελικά σημασία για την υπόθεσή της.

Ακόμη και μετά την αποκάλυψη των νέων στοιχείων από τον Μπορεστέλ, οι εισαγγελικές αρχές αποφάσισαν να συνεχίσουν τη δίωξη των ανδρών. Το γεγονός ότι η Ζαν είχε αποκτήσει παιδιά εκτός γάμου με έναν ιερέα αποδείχθηκε άσχετο με την καταγγελία της. Οι αξιωματούχοι εξακολουθούσαν να επιδιώκουν την εκτέλεση των μισθοφόρων. Υπήρχε, ωστόσο, ένα ακόμη πρόβλημα: οι άνδρες δεν βρίσκονταν πλέον στη φυλακή.

Οι Αρχές του δούκα είχαν ισχυριστεί ότι οι μισθοφόροι ήταν μέλη του κλήρου και, ως εκ τούτου, υπάγονταν αποκλειστικά στην εκκλησιαστική δικαιοσύνη. Ο ισχυρισμός ήταν προφανώς παράλογος, καθώς στους κληρικούς απαγορευόταν να φέρουν όπλα. Παρ' όλα αυτά, οι δημοτικές αρχές δεν μπορούσαν να παρακάμψουν τη συγκεκριμένη απόφαση. Έπειτα από δύο μήνες στη φυλακή, οι άνδρες αφέθηκαν ελεύθεροι.

Από εκείνο το σημείο και μετά, είναι αδύνατο να εξακριβωθεί τι απέγινε η Ζαν. Στράφηκε τελικά στην πορνεία; Είναι πιθανό, καθώς υπάρχουν αναφορές για άλλες γυναίκες με το ίδιο όνομα που εργάζονταν ως πόρνες στη Ντιζόν εκείνη την περίοδο. Ωστόσο, τα διαθέσιμα αρχεία είναι υπερβολικά αποσπασματικά για να εξαχθεί κάποιο ασφαλές συμπέρασμα.

Ανεξάρτητα από το πώς ολοκληρώθηκε η ιστορία της, η ΜακΝτούγκαλ εκτιμά ιδιαίτερα την ευκαιρία που είχε να γνωρίσει έστω ένα μικρό κομμάτι της ζωής αυτής της συγκεκριμένης Ζαν, όπως διασώθηκε μέσα από μια δέσμη δικαστικών εγγράφων ηλικίας 600 ετών. «Τη θαυμάζω βαθιά. Με εντυπωσιάζει ιδιαίτερα ο τρόπος με τον οποίο συνέχισε να υπερασπίζεται τον εαυτό της», αναφέρει. Παρά τις δυσμενείς συνθήκες της εποχής, «αντιλαμβανόταν ότι είχε τη δυνατότητα να ενεργεί και να κάνει επιλογές».

Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι η ιστορία της Ζαν αμφισβητεί τις παγιωμένες αντιλήψεις για τον Μεσαίωνα. «Αυτή η μεσαιωνική κοινωνία δεν επιδιδόταν στην επίρριψη ευθυνών και στην κοινωνική διαπόμπευση των θυμάτων στον βαθμό που θα μπορούσα να διαπιστώσω», λέει η ΜακΝτούγκαλ. «Οι γυναίκες μπορούσαν να κάνουν καταγγελίες. Δεν ήταν απαραίτητο να θυμούνται τα πάντα με απόλυτη ακρίβεια ούτε να είναι αψεγάδιαστες παρθένες». Ακόμη και μετά την καταγγελία της Ζαν, οι γείτονές της συσπειρώθηκαν για να τη βοηθήσουν.

Η ζωή των γυναικών κατά τον Μεσαίωνα ήταν αναμφίβολα σκληρή και είναι βέβαιο ότι ορισμένες γυναίκες που επέζησαν από σεξουαλικές επιθέσεις αντιμετωπίστηκαν άσχημα. Ωστόσο, η συγκεκριμένη Ζαν κατάφερε να καταγγείλει ένα έγκλημα, να ληφθεί σοβαρά υπόψη, να βρει ανθρώπους που τη στήριξαν στη διάρκεια της δοκιμασίας της και να εξασφαλίσει έναν μικρό βαθμό δικαίωσης. Ό,τι κι αν έκανε στη συνέχεια, είχε τουλάχιστον αυτά να κρατήσει ως παρακαταθήκη.

Διαβάστε ακόμη

Γιατί θα πάρουν ξανά «φωτιά» οι τιμές στα τρόφιμα το 2027 - Πού θα σημειωθούν οι μεγαλύτερες αυξήσεις

Θλίψη στον Αστέρα: Έφυγε από τη ζωή ο παλαίμαχος ποδοσφαιριστής Σταύρος Σιαμπάνης

Απίστευτη καταγγελία μητέρας στη Χαλκιδική: Θρησκευτικό κήρυγμα... κατά του Halloween σε σχολείο

Η αληθινή ιστορία μιας γυναίκας του 15ου αιώνα που αναζήτησε δικαιοσύνη μετά από σεξουαλική επίθεση