10 χρόνια Brexit: Οι «κρυφές» επιπτώσεις, η αναδιαμόρφωση της βρετανικής πραγματικότητας και ο 7ος πρωθυπουργός

Δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα με το οποίο οι Βρετανοί ψήφισαν υπέρ της αποχώρησης από την Ευρωπαϊκή Ένωση, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η κοινή γνώμη εξακολουθεί να προσπαθεί να αποτιμήσει τις συνέπειες αυτής της επιλογής.

Καθώς ο Κιρ Στάρμερ παραιτείται για να παραδώσει τη σκυτάλη στον έβδομο Βρετανό πρωθυπουργό μέσα σε μία δεκαετία, η σημερινή πολιτική αστάθεια έχει τις ρίζες της στη δίνη που προκάλεσε το Brexit, όταν ο Ντέιβιντ Κάμερον παραιτήθηκε αμέσως μετά το δημοψήφισμα του 2016.

Μια έρευνα της YouGov, που πραγματοποιήθηκε αυτόν τον μήνα με αφορμή τη δέκατη επέτειο του δημοψηφίσματος, έδειξε ότι μόλις το 30% των Βρετανών πιστεύει πλέον πως η έξοδος από την ΕΕ ήταν η σωστή επιλογή. Το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 64% όταν διεξήχθη η ψηφοφορία στις 23 Ιουνίου 2016. Σήμερα, όμως, μια σαφής πλειοψηφία (57%) θεωρεί ότι η αποχώρηση ήταν λάθος, ενώ έξι στους δέκα κρίνουν ότι το Brexit αποτελεί συνολική αποτυχία, σημειώνει το Al Jazeera.

Τα επιχειρήματα που κυριάρχησαν στην εκστρατεία υπέρ της αποχώρησης - η εθνική κυριαρχία, η διατήρηση της βρετανικής λίρας, η οικονομική ανεξαρτησία, η λιτότητα και η απαλλαγή από την υπερβολική γραφειοκρατία της ΕΕ - έχουν πλέον οδηγήσει περισσότερο σε αδιέξοδο παρά σε συναίνεση.

Παρ' όλα αυτά, πρόσφατη ανάλυση της Τράπεζας της Αγγλίας εκτιμά ότι η βρετανική οικονομία έχει συρρικνωθεί κατά 6% εξαιτίας των επιπτώσεων της αποχώρησης. Έτσι, για πολλούς οικονομολόγους δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η περίοδος αισιοδοξίας μετά το Brexit έχει τελειώσει. Το Brexit έχει μετατραπεί σε αυτό που αρκετοί δημοσκόποι και σχολιαστές αποκαλούν πλέον «Bregret» (συνδυασμός των λέξεων Brexit και regret, δηλαδή μετάνοια).

Ωστόσο, τα μόνιμα απόνερα του Brexit ίσως αποδειχθούν όχι οικονομικά αλλά κοινωνικά: μια αργή αναμόρφωση της πολιτικής κουλτούρας της χώρας, της ανοχής απέναντι στις ακραίες απόψεις και του δημόσιου διαλόγου γύρω από το ποιος «ανήκει» στη βρετανική κοινωνία, ποιος θεωρείται ξένος και πώς μπορεί να αποκλειστεί, όσο τοξική κι αν γίνει η πόλωση. Σε αυτό το επίπεδο, η δεκαετία που ακολούθησε το δημοψήφισμα είχε βαρύ τίμημα.

Μια τοξική κουλτούρα αντιπάθειας

Οι ανησυχίες και ο ρατσισμός στη Βρετανία απέναντι στους μετανάστες, ιδιαίτερα σε ανθρώπους έγχρωμης καταγωγής, έχουν βαθιές ιστορικές ρίζες. Το δημοψήφισμα για το Brexit αποτέλεσε τη νεότερη αφορμή για την ενίσχυση ξενοφοβικών αντιλήψεων υπέρ καθεστώτων αποκλεισμού. Μετατρέποντας ένα σύνθετο ζήτημα, όπως η συμμετοχή στην ΕΕ, σε μια ψηφοφορία για τον έλεγχο των συνόρων, οι υποστηρικτές του Brexit φόρτισαν ηθικά το ζήτημα της μετανάστευσης, κάτι που εξακολουθεί να επηρεάζει τον δημόσιο διάλογο.

Σύμφωνα με τον Ταχίρ Αμπάς, διευθυντή του Κέντρου Ριζοσπαστικοποίησης, Ένταξης και Κοινωνικής Ισότητας στο Πανεπιστήμιο Aston, «το Brexit ήταν αποτέλεσμα μιας μακροχρόνιας διαδικασίας» που ξεκίνησε από δεκαετίες ευρωσκεπτικισμού στο Συντηρητικό Κόμμα. Αυτό που έγινε ολοένα και πιο εμφανές, ωστόσο, ήταν η τεράστια κινητοποίηση ανθρώπων και απόψεων που πέτυχε το Brexit. «Το Brexit είναι ένα πιο πρόσφατο φαινόμενο που κινητοποίησε την ισλαμοφοβία, ιδιαίτερα μέσω της διαβόητης αφίσας μπροστά στην οποία στάθηκε ο Νάιτζελ Φάρατζ, παρουσιάζοντας δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους με καφέ δέρμα να φαίνονται σαν να κατευθύνονται προς την Ευρώπη και τελικά στο Ηνωμένο Βασίλειο», δήλωσε ο Αμπάς στο Al Jazeera.

Σήμερα, η ρητορική που άλλοτε βρισκόταν στο πολιτικό περιθώριο - ότι η χώρα δέχεται «εισβολή», ότι το άσυλο αποτελεί «απάτη», ότι μειονότητες όπως οι μουσουλμάνοι δεν συμμερίζονται τις «βρετανικές αξίες» - έχει μετακινηθεί σταδιακά προς το κέντρο της δημόσιας συζήτησης. Εκφράσεις που κάποτε θα οδηγούσαν έναν υπουργό σε παραίτηση, έχουν πλέον κανονικοποιηθεί. Και μαζί με τη ρητορική, ήρθαν και οι πολιτικές.

Διαδοχικές κυβερνήσεις, επιδιώκοντας να προσελκύσουν το εκλογικό σώμα που αποκάλυψε το Brexit, συναγωνίστηκαν μεταξύ τους ως προς το ποια θα υιοθετήσει σκληρότερη στάση στο μεταναστευτικό: επεξεργασία αιτήσεων ασύλου σε τρίτες χώρες, απειλές αποχώρησης από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και σχέδια απέλασης αιτούντων άσυλο σε τρίτες χώρες, τα οποία κρίθηκαν παράνομα από τα δικαστήρια.

Μέτρα που κάποτε θεωρούνταν απαράδεκτα - όπως η επ' αόριστον κράτηση μεταναστών και αιτούντων άσυλο, η ποινικοποίηση επιχειρήσεων διάσωσης στη θάλασσα και η ταύτιση των προσφύγων με εγκληματίες - έχουν πλέον κανονικοποιηθεί στο όνομα του ελέγχου των συνόρων. Συνθήματα όπως το «Stop the Boats» («Σταματήστε τις βάρκες»), που χρησιμοποιήθηκε από το Συντηρητικό Κόμμα για να προβάλει τη σκληρή του στάση απέναντι στη μετανάστευση, υιοθετήθηκαν και από ηγέτες της άκρας δεξιάς, όπως ο Τόμι Ρόμπινσον, ο οποίος απολαμβάνει τη δημόσια στήριξη του δισεκατομμυριούχου Ίλον Μασκ.

«Αρκετά πια... Σταματήστε την εισβολή» ήταν το σύνθημα του πλήθους στη διαδήλωση «Unite the Kingdom» στο Λονδίνο, που ηγήθηκε ο Ρόμπινσον τον Σεπτέμβριο. Εκφράσεις όπως «προστατεύστε τις γυναίκες και τα παιδιά μας» χρησιμοποιούνται συστηματικά για να υπονοήσουν ότι τα σεξουαλικά εγκλήματα αποτελούν κυρίως χαρακτηριστικό των μαύρων και καφέ μεταναστών, των «ξένων εισβολέων».

Από τη ρητορική στη βία στους δρόμους

Μία εβδομάδα πριν από το δημοψήφισμα, ένας 53χρονος δολοφόνησε τη βουλευτή των Εργατικών Τζο Κοξ, μητέρα δύο παιδιών, στη βόρεια Αγγλία. «Britain first» («Η Βρετανία πρώτα») και «Αυτό είναι για τη Βρετανία», φώναζε ο δράστης Τόμας Μέιρ καθώς την πυροβολούσε και τη μαχαίρωνε μέχρι θανάτου.

Στις ταραχές στο Μπέλφαστ αυτόν τον μήνα, η τοξική δημόσια ρητορική κατά των ανθρώπων έγχρωμης καταγωγής μετατράπηκε σε εμπρησμούς και βία. Μετά από επίθεση με μαχαίρι από Σουδανό υπήκοο, ομάδες κουκουλοφόρων κινήθηκαν επί αρκετές νύχτες στην πόλη, πυρπολώντας σπίτια, επιχειρήσεις και οχήματα, ενώ χτυπούσαν πόρτες αναζητώντας κατοικίες μεταναστών. Δεν επρόκειτο για τυχαία επεισόδια. Μια ομάδα εθελοντών παρατηρητών είχε προειδοποιήσει την Αστυνομική Υπηρεσία της Βόρειας Ιρλανδίας, κατά τη διάρκεια οκτώ μηνών πριν από τις ταραχές, ότι αντι-μεταναστευτικές ομάδες είχαν καταρτίσει μια «λίστα στόχων» με διευθύνσεις, οι οποίες ήταν οι ίδιες που τελικά δέχθηκαν επίθεση.

Δεν συνδέεται κάθε ακροδεξιά ή ρατσιστική πολιτική στη Βρετανία αποκλειστικά με το Brexit. Ωστόσο, η βαθιά κοινωνική ρήξη που προκάλεσε έχει ενισχύσει την επιστροφή της ρητορικής μίσους και έχει εδραιώσει έναν τύπο εθνικισμού που απειλεί τις δημοκρατικές αξίες που οικοδομήθηκαν μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, σύμφωνα με τη Νίκολα Καν, ανθρωπολόγο και ειδική στη μετανάστευση στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου.

Η ίδια υποστηρίζει ότι η πολιτισμική πολυμορφία, μια από τις σημαντικότερες βρετανικές αξίες, αντιμετωπίζει πλέον σοβαρό κίνδυνο υποβάθμισης. «Η υπερβολική εστίαση στη μετανάστευση είναι παραπλανητική. Οι περισσότεροι το γνωρίζουν, αλλά αισθάνονται ότι δεν διαθέτουν τα μέσα για να αντιδράσουν αποτελεσματικά», δήλωσε.

Το βάρος του αποκλεισμού και του ρατσισμού το βιώνουν ιδιαίτερα οι Βρετανοί μουσουλμάνοι, ιδίως οι γυναίκες που επιλέγουν να φορούν ενδυμασία που εκφράζει τη θρησκευτική τους ταυτότητα, περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη μειονότητα. Η προσπάθεια να παρουσιαστούν οι μουσουλμάνοι ως ξένοι προς τις «βρετανικές αξίες» συνεχίζεται τόσο στον κυρίαρχο πολιτικό λόγο όσο και στο διαδίκτυο. Οι διακρίσεις στον δρόμο δεν κάνουν διάκριση ανάμεσα σε έναν Βρετανό μουσουλμάνο τρίτης γενιάς που εργάζεται ως γιατρός, έναν έγχρωμο πολίτη της ΕΕ ή έναν «παράνομο μετανάστη» που δαιμονοποιείται από τα ταμπλόιντ. Έτσι, οι Βρετανοί μουσουλμάνοι αντιμετωπίζουν μια διπλή προκατάληψη: τόσο λόγω της εθνικής τους καταγωγής όσο και λόγω της θρησκείας τους.

Η μηχανή της παραπληροφόρησης περνά στο διαδίκτυο

Η πόλωση και ο διχασμός που ενίσχυσε το Brexit δημιούργησαν δυσάρεστες πραγματικότητες. Σε μια διαιρεμένη κοινωνία, η παραπληροφόρηση βρίσκει εύφορο έδαφος κυρίως ανάμεσα στις κοινωνικά ευάλωτες ομάδες.

Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τμήματα της λευκής εργατικής τάξης, που αισθάνονται οργή για τη λιτότητα και τη μεταβιομηχανική παρακμή των πόλεων της βόρειας Αγγλίας, αλλά τελικά αποδίδουν τα προβλήματά τους αποκλειστικά στη μετανάστευση. Οι ίδιες αυτές κοινότητες ψήφισαν σε μεγάλο βαθμό υπέρ του Brexit, ενώ οι δημοσκοπήσεις έδειχναν ότι οι εθνικές μειονότητες ήταν πιθανότερο να ψηφίσουν υπέρ της παραμονής στην ΕΕ.

Σύμφωνα με τον Αμίλ Καν, επικεφαλής της οργάνωσης Valent, η οποία ερευνά την παραπληροφόρηση, η νίκη του στρατοπέδου της αποχώρησης επιβεβαίωσε νέες μεθόδους πολιτικής επικοινωνίας και την ιδέα ότι η τεχνολογία και η ανάλυση δεδομένων μπορούν να παρακάμψουν τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, τους κομματικούς μηχανισμούς και τους τοπικούς ηγέτες. Μετά το Brexit, εμφανίστηκε μια νέα γενιά πολιτικών στρατηγικών, νεότερη, πιο εξοικειωμένη με την τεχνολογία και λιγότερο δεσμευμένη από τους παραδοσιακούς κανόνες.

Αυτό οδήγησε και στην ανάπτυξη νέων παραγόντων, όπως τα λεγόμενα «bot farms», που αύξησαν τη δυνατότητα διάδοσης παραπληροφόρησης - ένα πρόβλημα που ενδέχεται να επιδεινωθεί ακόμη περισσότερο με την πρόοδο της τεχνητής νοημοσύνης. Ο Καν υποστηρίζει ότι, παρόλο που ομάδες όπως οι μουσουλμάνοι αποτελούν συχνούς στόχους αυτών των εκστρατειών, ο τελικός στόχος είναι η κατάκτηση πολιτικής εξουσίας και η επιρροή στη διαμόρφωση κυβερνητικών πολιτικών.

Ο απολογισμός που έρχεται

Τα οικονομικά προβλήματα του Ηνωμένου Βασιλείου είναι πιθανό να συνεχίσουν να τροφοδοτούν τη συζήτηση για τη μελλοντική σχέση της χώρας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, σε ένα πολιτικό περιβάλλον όπου η εθνική κυριαρχία και η μετανάστευση εξακολουθούν να αποτελούν εξαιρετικά αμφιλεγόμενα ζητήματα. Παράλληλα, το αναγεννημένο κόμμα Reform UK υπό τον Νάιτζελ Φάρατζ είναι έτοιμο να χαρακτηρίσει οποιαδήποτε παραχώρηση προς την ΕΕ ως προδοσία.

Καθώς οι συζητήσεις συνεχίζονται, οι κοινωνικές συνέπειες είναι εμφανείς και ιδιαίτερα σοβαρές. Δέκα χρόνια κατά τα οποία η μετανάστευση παρουσιάστηκε ως η βασική αιτία όλων των κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων έχουν οδηγήσει σε έναν πιο σκληρό δημόσιο λόγο, στην κανονικοποίηση ακραίων απόψεων και στην αυξανόμενη έκθεση οικογενειών και ατόμων μη λευκής καταγωγής - ιδίως Βρετανών μουσουλμάνων - σε διακρίσεις και κινδύνους.

Αν αυτή η πορεία δεν αναστραφεί, η Βρετανία θα χρειαστεί κάτι περισσότερο από μια υγιή οικονομία για να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη μεταξύ των πολιτών της.

Διαβάστε ακόμη

10 χρόνια Brexit: Οι «κρυφές» επιπτώσεις, η αναδιαμόρφωση της βρετανικής πραγματικότητας και ο 7ος πρωθυπουργός

«Ή θα νικήσουμε ή θα νικήσουμε»: Πλήθος κόσμου στο Σύνταγμα για τα Προσφυγικά και τον Αριστοτέλη Χαντζή

Ο Ερντογάν «βάζει πλώρη» για νέα 7ετή θητεία: Πώς σκοπεύει να... ξεγελάσει το Σύνταγμα

Υπόθεση κανιβαλισμού στη Βουδαπέστη: 30χρονος έκλεβε ανθρώπινα μέλη από νοσοκομείο - Σοκάρουν οι εικόνες από το σπίτι του