Πόσες βόμβες, σφαίρες και νεκροί χρειάζονται για να «σκοτώσεις» μια εκεχειρία;

Πώς φτάσαμε από το ceasefire στο less fire και γιατί ο όρος έχασε το νόημά του

🕛 χρόνος ανάγνωσης: 7 λεπτά ┋ 🗣️ Ανοικτό για σχολιασμό

Προσθέστε το ΕΘΝΟΣ στη Google

Οι ΗΠΑ συνέχισαν χθες να βομβαρδίζουν ανηλεώς το Ιράν, συμπληρώνοντας πλέον επτά ημέρες σφυροκοπήματος, σε έναν πόλεμο που όχι μόνο δεν τελειώνει, αλλά όσο περνά ο καιρός γίνεται και πιο απρόβλεπτος σε ό,τι αφορά στην εξέλιξή του, αλλά και στις συνέπειές του.

Την περασμένη εβδομάδα, ο Ντόναλντ Τραμπ, δήλωσε ότι η «εκεχειρία» με το Ιράν είχε πλέον «ΤΕΛΕΙΩΣΕΙ», την ώρα που οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις πραγματοποιούσαν για δεύτερη συνεχόμενη νύχτα αεροπορικές επιδρομές εναντίον ιρανικών στόχων. Ήταν ακόμα στο ξεκίνημα αυτού του σφυροκοπήματος.

Ο Τραμπ είχε ανακοινώσει αρχικά την εκεχειρία στις αρχές Απριλίου, λίγες μόλις ώρες αφότου είχε προειδοποιήσει ότι «ένας πολιτισμός θα πεθάνει απόψε και δεν θα ξαναγυρίσει ποτέ».

Αρχικά είχε πει ότι η εκεχειρία θα διαρκούσε δύο εβδομάδες, όμως στη συνέχεια την παρέτεινε. Τις εβδομάδες που ακολούθησαν, ακόμη και μετά την υπογραφή ενός «μνημονίου κατανόησης» μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, το οποίο εγκαινίαζε μια περίοδο 60 ημερών διαπραγματεύσεων για τον τερματισμό του πολέμου, οι εχθροπραξίες δεν σταμάτησαν. Καθώς οι δύο χώρες συνέχισαν να ανταλλάσσουν επιθέσεις, ο Τραμπ επέμενε ότι η εκεχειρία εξακολουθούσε να ισχύει — μέχρι που, την περασμένη εβδομάδα, ανακοίνωσε ότι το τελευταίο νήμα που τη συγκρατούσε είχε πλέον κοπεί.

Οι «χάρτινες» εκεχειρίες

Όπως γράφει το CNN σε ανάλυσή του, ένα πράγμα είναι σαφές: μια «εκεχειρία», τουλάχιστον τα τελευταία χρόνια, δεν σημαίνει απαραίτητα παύση των πυρών.

Οι συγκρούσεις μεταξύ του Ισραήλ και της Χεζμπολάχ στον Λίβανο συνεχίστηκαν, παρά τις εκεχειρίες που είχαν επιτευχθεί με τη διαμεσολάβηση των ΗΠΑ μεταξύ των κυβερνήσεων Ισραήλ και Λιβάνου. Σύμφωνα με το Νορβηγικό Συμβούλιο Προσφύγων, σχεδόν 600 άνθρωποι σκοτώθηκαν στον Λίβανο τις εβδομάδες που ακολούθησαν την εκεχειρία του Απριλίου.

Παρόμοια εικόνα καταγράφεται και στη Γάζα. Από τότε που τέθηκε σε ισχύ, τον Οκτώβριο, το σχέδιο εκεχειρίας που πρότεινε ο Τραμπ και ενέκρινε το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, το Ισραήλ συνέχισε σχεδόν καθημερινά τις επιθέσεις του, υποστηρίζοντας ότι στοχεύει τη Χαμάς. Σύμφωνα με το Κυβερνητικό Γραφείο Ενημέρωσης της Γάζας, το Ισραήλ έχει παραβιάσει την εκεχειρία τουλάχιστον 3.689 φορές.

Τι σημαίνει πραγματικά η λέξη «εκεχειρία»;

Αν και η έννοια είναι τόσο παλιά όσο και ο ίδιος ο πόλεμος, η λέξη «ceasefire» καταγράφηκε για πρώτη φορά στα μέσα του 19ου αιώνα σε σκωτσέζικη εφημερίδα, ως στρατιωτική εντολή δύο λέξεων που καλούσε σε διακοπή των εχθροπραξιών.

Κατά τον 20ό αιώνα εξελίχθηκε σε ουσιαστικό που περιγράφει μια προσωρινή αναστολή των συγκρούσεων — μια κατάσταση που δεν είναι ούτε ειρήνη ούτε ανοιχτός πόλεμος.

Όταν χρησιμοποιείται από πολιτικούς ηγέτες ή δημοσιογράφους, η λέξη «εκεχειρία» δημιουργεί την εντύπωση ότι η βία έχει σταματήσει, εξηγεί η Ρέιτσελ Νέλσον, αναλύτρια στο Middle East Policy Council. Ωστόσο, αυτό συχνά δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

«Το πραγματικό ερώτημα είναι αν τα εμπλεκόμενα μέρη τηρούν όσα συμφώνησαν», σημειώνει.

Δεν υπάρχει καθολικός ορισμός

Παρά το γεγονός ότι η έννοια ακούγεται ξεκάθαρη, ο όρος «εκεχειρία» μπορεί να περιλαμβάνει πολύ διαφορετικές καταστάσεις.

Τα Ηνωμένα Έθνη επισημαίνουν ότι δεν υπάρχει ένας ενιαίος και παγκοσμίως αποδεκτός ορισμός, αφήνοντας στα εμπλεκόμενα μέρη να καθορίζουν τι ακριβώς σημαίνει σε κάθε σύγκρουση.

Το Palgrave Macmillan Dictionary of Diplomacy αναφέρει ότι μια εκεχειρία μπορεί να αφορά μόνο μια συγκεκριμένη περιοχή όπου διεξάγονται μάχες ή να καλύπτει ολόκληρη την εμπόλεμη ζώνη. Συνήθως, πάντως, θεωρείται αυτονόητο ότι η παύση των πυρών συνοδεύεται και από πάγωμα των στρατιωτικών θέσεων, χωρίς προώθηση στρατευμάτων ή οπλισμού.

Η περίπτωση της Κορέας

Ο φετινός Ιούλιος σηματοδοτεί επίσης την 73η επέτειο από την Ανακωχή της Κορέας, η οποία εγκαθίδρυσε εκεχειρία μεταξύ Βόρειας και Νότιας Κορέας, καθώς και των συμμάχων τους, έως ότου υπογραφεί οριστική ειρηνευτική συμφωνία.

Σχεδόν τρία τέταρτα του αιώνα αργότερα, η εκεχειρία εξακολουθεί να ισχύει, παρότι κατά καιρούς σημειώνονται ανταλλαγές πυρών στα σύνορα και η ειρηνευτική συνθήκη δεν έχει ποτέ υπογραφεί.

«Στη Μέση Ανατολή σημαίνει ότι πυροβολούν πιο... συγκρατημένα»

Η απουσία αυστηρού ορισμού έχει επιτρέψει σε κυβερνήσεις και πολιτικούς να χρησιμοποιούν τον όρο με μεγάλη ευελιξία.

Όταν, στις 3 Ιουνίου, ζητήθηκε από τον Τραμπ να εξηγήσει τι σημαίνει «εκεχειρία», εκείνος απάντησε:

«Θα έλεγα ότι σε εκείνο το μέρος του κόσμου, εκεχειρία σημαίνει ότι πυροβολούν με πιο μετριοπαθή τρόπο».

Η Μόνα Γιακουμπιάν, διευθύντρια του Προγράμματος Μέσης Ανατολής στο Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών (CSIS), αναγνωρίζει ότι, από μία άποψη, ο Τραμπ περιέγραψε εύστοχα την κατάσταση στο πεδίο.

Οι συγκρούσεις μετά την ανακοίνωση της εκεχειρίας ήταν πράγματι λιγότερο έντονες σε σχέση με τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου.

«Όμως αυτό γεννά το ερώτημα: πώς μπορεί να ονομάζεται εκεχειρία;» σχολιάζει.

Οι λεπτομέρειες κάνουν τη διαφορά

Όπως επισημαίνουν ειδικοί στη διεθνή πολιτική, μια εκεχειρία αξίζει όσο και οι λεπτομέρειες της συμφωνίας που τη συνοδεύει.

«Η "εκεχειρία" είναι ένας γενικός όρος, επομένως είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τι ακριβώς συμφωνήθηκε», εξηγεί ο Ματ Γουάξμαν, ανώτερος συνεργάτης του Council on Foreign Relations.

«Για παράδειγμα, πρόκειται για βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη συμφωνία; Και ποια ακριβώς μορφή εχθροπραξιών δεσμεύονται τα μέρη να σταματήσουν;»

Η συμφωνία του Ιουνίου μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν χαρακτηρίστηκε από ασάφειες.

Ένα από τα βασικά σημεία τριβής αφορούσε το τι σήμαινε το «άνοιγμα» των Στενών του Ορμούζ.

Οι ΗΠΑ θεωρούσαν ότι αυτό συνεπαγόταν ελεύθερη διέλευση όλων των πλοίων. Το Ιράν, αντίθετα, επέτρεψε τη ναυσιπλοΐα μόνο μέσω μίας διαδρομής και επιτέθηκε σε πλοία που χρησιμοποιούσαν άλλες οδούς, τις οποίες χαρακτήριζε μη εξουσιοδοτημένες.

Έτσι, και οι δύο πλευρές κατηγόρησαν η μία την άλλη ότι παραβίασε τη συμφωνία.

Από το «ceasefire» στο… «less fire»

Η δυσπιστία απέναντι στην εκεχειρία υπήρχε από την αρχή.

Καθ' όλη τη διάρκεια της σύγκρουσης, διεθνή μέσα ενημέρωσης τη χαρακτήριζαν «εύθραυστη», «επισφαλή» ή «σε αποσύνθεση».

Ωστόσο, η Γιακουμπιάν υποστηρίζει ότι είχε αξία το γεγονός πως οι διαπραγματευτές απέφευγαν να την κηρύξουν επισήμως νεκρή.

Ακόμη κι όταν το Ιράν επιτιθόταν σε εμπορικά πλοία και οι ΗΠΑ εξαπέλυαν νέες αεροπορικές επιδρομές, η διατήρηση της εκεχειρίας στα χαρτιά άφηνε ανοιχτό το ενδεχόμενο να συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις και να εξελιχθούν σε μια πραγματική παύση των συγκρούσεων.

Καθώς όμως ο όρος «εκεχειρία» φαίνεται να χάνει το αρχικό του νόημα, εμφανίζονται και νέες εκφράσεις.

Όταν το Ισραήλ συνέχισε να πλήττει τον Λίβανο μετά την εκεχειρία του Νοεμβρίου 2024, η Γιακουμπιάν άρχισε να χρησιμοποιεί ειρωνικά τον όρο «less fire» («λιγότερα πυρά»).

Για να αποκτήσει ξανά ουσιαστικό περιεχόμενο η λέξη «εκεχειρία», υποστηρίζει η Γιακουμπιάν, οι παραβιάσεις της πρέπει να κατονομάζονται ως τέτοιες.

«Το να συνεχίζουμε να αποκαλούμε "εκεχειρία" κάτι που προφανώς δεν είναι εκεχειρία δείχνει έναν βαθμό εφησυχασμού ή αποδοχής αυτής της πραγματικότητας, χωρίς να αντιμετωπίζονται τα πραγματικά προβλήματα», αναφέρει.

Διαφορετικά, προειδοποιεί, η συνεχής χρήση της λέξης για καταστάσεις όπου οι πυροβολισμοί δεν έχουν σταματήσει απλώς αποδυναμώνει τη σημασία της, μέχρι που τελικά την καθιστά κενή περιεχομένου.

Ο ίδιος ο Τραμπ, πάντως, άφησε να εννοηθεί ότι ούτε η εκεχειρία ούτε το μνημόνιο που τη συνόδευε είχαν ποτέ ιδιαίτερη βαρύτητα.

«Τα μνημόνια κατανόησης, όταν έχεις να κάνεις με απατεώνες, δεν σημαίνουν και πολλά», δήλωσε στις 13 Ιουλίου σε συνέντευξή του στον συντηρητικό ραδιοφωνικό παραγωγό Χιου Χιούιτ. «Και, για να είμαι ειλικρινής, ούτε όταν έχεις να κάνεις με έντιμους ανθρώπους σημαίνουν πολλά.»