Πώς ο Τραμπ επαναλαμβάνει το λάθος του Μπους 23 χρόνια μετά το Ιράκ

Ξεκινώντας τον πόλεμο στο Ιράκ στις 20 Μαρτίου του 2003, οι ΗΠΑ του Τζορτζ Μπους είχαν ένα σχέδιο κι όπως αποδείχθηκε, πέτυχαν πολύ γρήγορα κάθε στόχο τους. «Αποκεφάλισαν» το καθεστώς συλλαμβάνοντας, δικάζοντας και τελικά σκοτώνοντας τον Σαντάμ Χουσεΐν. Εξασφάλισαν απόλυτη κυριαρχία μέσα σε λίγες ημέρες και τελικά οδήγησαν σε πτώση την ιρακινή κυβέρνηση μέσα σε ακριβώς τρεις εβδομάδες.

Εικοσι τρία χρόνια μετά, το Ιράκ παραμένει ένα αυταρχικό κράτος που κυβερνάται από πολιτικά κόμματα με βαθιές θεσμικές διασυνδέσεις με την Τεχεράνη. Πολιτοφυλακές που υποστηρίζονται από το Ιράν δρουν ανοιχτά σε ιρακινό έδαφος, μάλιστα ορισμένες κατέχουν και επίσημες θέσεις μέσα στο ιρακινό κράτος.

Η χώρα που οι ΗΠΑ προσπάθησαν να αναδιαμορφώσουν με κόστος 2 τρισεκατομμυρίων δολαρίων και 4.488 αμερικανικών ζωών βρίσκεται, με κάθε λογικό μέτρο, στη σφαίρα επιρροής του Ιράν, όπως γράφει σε ανάλυσή του το Conversation.

Στρατιωτικό αποτέλεσμα και πολιτικό αποτέλεσμα

Όπως δείχνει η ιστορία, το στρατιωτικό αποτέλεσμα και το πολιτικό αποτέλεσμα σχεδόν ποτέ δεν είναι το ίδιο πράγμα — και το χάσμα μεταξύ τους είναι εκεί όπου αποτυγχάνουν οι πόλεμοι.

Πριν από δυόμισι χιλιετίες, ο Θουκυδίδης κατέγραψε την αθηναϊκή αυτοκρατορία στο απόγειο της αυτοπεποίθησής της στην «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου»: «Οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει». Στη συνέχεια, η Αθήνα κατέστρεψε τη Μήλο και εξαπέλυσε τη Σικελική Εκστρατεία με συντριπτική δύναμη αλλά χωρίς συνεκτική θεωρία διακυβέρνησης για το τι θα ακολουθούσε.

Το μάθημα τότε και τώρα δεν είναι ότι οι αυτοκρατορίες δεν μπορούν να καταστρέψουν. Είναι ότι η καταστροφή και η διακυβέρνηση είναι εντελώς διαφορετικές δραστηριότητες. Και η σύγχυσή τους είναι ο τρόπος με τον οποίο οι αυτοκρατορίες εξαντλούνται.

Ο αμερικανικός στρατός μπορεί να καταστρέψει το ιρανικό καθεστώς. Το ερώτημα που απαντά το προηγούμενο του Ιράκ — με ωμή σαφήνεια — είναι τι γεμίζει το κενό εξουσίας όταν αυτό συμβεί;

Τι έγινε στο Ιράκ

Τον Απρίλιο του 2003, ο Αμερικανός Λ. Πολ Μπρέμερ έφτασε στη Βαγδάτη ως επικεφαλής της Προσωρινής Αρχής του Συνασπισμού, που λειτουργούσε ως μεταβατική κυβέρνηση και εξέδωσε δύο διαταγές που θα καθόριζαν τις επόμενες δύο δεκαετίες.

Η Διαταγή 1 διέλυσε το κυβερνών κόμμα Μπάαθ και απομάκρυνε όλα τα ανώτερα στελέχη του από κρατικές θέσεις, εκκαθαρίζοντας τη διοικητική τάξη που λειτουργούσε τα υπουργεία, τα νοσοκομεία και τα σχολεία. Η Διαταγή 2 διέλυσε τον ιρακινό στρατό αλλά δεν τον αφόπλισε. Περίπου 400.000 στρατιώτες γύρισαν σπίτι τους με τα όπλα τους και χωρίς μισθό.

Η Ουάσινγκτον μόλις είχε προσφέρει στην εξέγερση — την ένοπλη αντίσταση με σουνιτική ηγεσία που θα εξελισσόταν σε δεκαετή πόλεμο — τη δεξαμενή στρατολόγησής της. Η λογική πίσω από την απο-Μπααθοποίηση του Μπρέμερ ήταν διαισθητικά κατανοητή: δεν μπορείς να χτίσεις ένα νέο Ιράκ με τους ανθρώπους που έχτισαν το παλιό. Η λογική όμως αποδείχθηκε καταστροφική.

Τα κατεστραμμένα κράτη δεν μένουν χωρίς ηγεσία

Οι πολιτικοί επιστήμονες έχουν παρατηρήσει εδώ και καιρό ότι τα κράτη δεν συγκρατούνται από ιδεολογία αλλά από οργανωμένο καταναγκασμό — δηλαδή από τον γραφειοκρατικό μηχανισμό, τη θεσμική μνήμη και τους εκπαιδευμένους επαγγελματίες που κρατούν τα φώτα αναμμένα και το νερό να τρέχει. Καταστρέψτε αυτόν τον μηχανισμό και δεν έχετε μια «καθαρή σελίδα». Έχετε ένα κατεστραμμένο κράτος — και τα κατεστραμμένα κράτη δεν μένουν χωρίς ηγεσία.

Γεμίζουν. Και γεμίζουν από όποιον διαθέτει τη μεγαλύτερη οργανωτική ικανότητα επί τόπου. Το Ιράν έχτιζε αυτή την ικανότητα στο Ιράκ από τη δεκαετία του 1980, καλλιεργώντας σιιτικά πολιτικά δίκτυα, κόμματα εξόριστων και πολιτοφυλακές κατά τη διάρκεια και μετά τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ, με σαφή στόχο να διασφαλίσει ότι ένα μετα-Σαντάμ Ιράκ δεν θα απειλούσε ποτέ ξανά την ιρανική ασφάλεια.

Η Τεχεράνη δεν χρειάστηκε να δημιουργήσει υποδομές στο Ιράκ μετά την αμερικανική εισβολή, γιατί είχε περάσει τις προηγούμενες δύο δεκαετίες χτίζοντάς τες. Όταν κατέρρευσε η παλιά τάξη, τα δίκτυα του Ιράν ήταν έτοιμα.

Η αντιπολίτευση που είχαν καλλιεργήσει οι ΗΠΑ στο Ιράκ — ο Αχμέντ Τσαλάμπι και το Ιρακινό Εθνικό Κογκρέσο — είχε πρόσβαση στην Ουάσινγκτον αλλά όχι λαϊκή βάση στο Ιράκ. Δεν είχαν κυβερνήσει τη χώρα ούτε είχαν δημιουργήσει δίκτυα μέσα σε αυτήν.

Το δίδαγμα είναι ότι η στρατιωτική επιτυχία δημιούργησε ακριβώς τις συνθήκες για πολιτική καταστροφή — και αυτό το χάσμα είναι εκεί όπου η αμερικανική στρατηγική κατέρρευσε, στο Ιράκ και στη Λιβύη, όπου η κυβέρνηση Ομπάμα συνέβαλε στην αλλαγή καθεστώτος το 2011 αλλά η πολιτική αστάθεια συνεχίζεται έκτοτε. Και ίσως τώρα και στο Ιράν.

Το κενό δεν είναι ουδέτερο

Η βασική παρεξήγηση στον πυρήνα της αμερικανικής στρατηγικής αλλαγής καθεστώτος είναι η υπόθεση ότι η καταστροφή της υπάρχουσας τάξης δημιουργεί χώρο για κάτι καλύτερο.

Δεν δημιουργεί. Δημιουργεί χώρο για όποιον είναι καλύτερα οργανωμένος, καλύτερα εξοπλισμένος και πιο πρόθυμος να τον καταλάβει. Στο Ιράκ, αυτός ήταν το Ιράν.

Το ερώτημα τώρα είναι ποιος θα τον καλύψει στο ίδιο το Ιράν.

Στο Ιράν, η ομάδα που πληροί και τα τρία κριτήρια — οργανωμένη, οπλισμένη και πρόθυμη — είναι οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης. Δεν είναι απλώς στρατιωτικός θεσμός. Ελέγχουν εκτιμώμενο 30% έως 40% της ιρανικής οικονομίας και διαχειρίζονται κατασκευαστικούς κολοσσούς, τηλεπικοινωνιακές εταιρείες και πετροχημικές επιχειρήσεις. Επιπλέον, έχουν καλλιεργήσει μια παράλληλη κρατική υποδομή επί δεκαετίες.

Μετά τον θάνατο του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ στην αρχή της αμερικανοϊσραηλινής εκστρατείας βομβαρδισμών, οι Φρουροί της Επανάστασης ανέλαβαν ουσιαστικό έλεγχο της λήψης αποφάσεων. Όπως δήλωσε ένας ειδικός για το Ιράν στο NBC News: «Ακόμη κι αν αντικαταστήσουν τον ανώτατο ηγέτη, ό,τι απομένει από το καθεστώς είναι οι IRGC».

Η διαδοχή το επιβεβαίωσε: ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, με βαθιές σχέσεις με τους Φρουρούς, ονομάστηκε ανώτατος ηγέτης στις 8 Μαρτίου 2026. Πρόκειται για μια δυναστική διαδοχή με στήριξη των Φρουρών που αντιπροσωπεύει μέγιστη συνέχεια με το παλιό καθεστώς, όχι αλλαγή καθεστώτος.

Δεν μπορείς να διαλύσεις τους Φρουρούς της Επανάστασης χωρίς να καταρρεύσει η οικονομία — και μια κατεστραμμένη οικονομία δεν παράγει μεταβατική κυβέρνηση αλλά αποτυχημένο κράτος. Η Ουάσινγκτον έχει ήδη κάνει αυτό το πείραμα στη Λιβύη.

Δεν μπορείς επίσης να τους αφήσεις άθικτους χωρίς να διατηρηθεί ο κατασταλτικός πυρήνας του καθεστώτος. Δεν υπάρχει «καθαρή χειρουργική» επιλογή βομβαρδισμών που σκοτώνουν ορισμένους ανθρώπους και εγκαινιάζουν μια νέα εποχή στο Ιράν.

Αυτοί που φώναζαν και οι ξένες βόμβες

Δεκαετίες έρευνας για το φαινόμενο «συσπείρωσης γύρω από τη σημαία» επιβεβαιώνουν αυτό που υποδηλώνει η κοινή λογική: μια εξωτερική επίθεση συγχωνεύει καθεστώς και έθνος ακόμη κι όταν οι πολίτες απεχθάνονται τους ηγέτες τους. Ιρανοί που φώναζαν συνθήματα κατά του ανώτατου ηγέτη βλέπουν τώρα ξένες βόμβες να πέφτουν στις πόλεις τους.

Το Ιράκ το 2003 είχε 25 εκατομμύρια κατοίκους, στρατό αποδυναμωμένο από 12 χρόνια κυρώσεων και κανένα ενεργό πυρηνικό πρόγραμμα. Το Ιράν έχει 92 εκατομμύρια κατοίκους, δίκτυα πληρεξουσίων που δεν θα εξαφανιστούν αν πέσει η Τεχεράνη — αντίθετα θα ενεργοποιηθούν — και απόθεμα άνω των 880 λιβρών υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, του οποίου η πλήρης τύχη δεν έχει εξακριβωθεί από τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας μετά τα πλήγματα του 2025.

Το ερώτημα που δεν έχει απαντήσει η Ουάσινγκτον

Ποιος κυβερνά 92 εκατομμύρια Ιρανούς; Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει δηλώσει ότι όποιος κυβερνήσει το Ιράν πρέπει να λάβει την έγκριση της Ουάσινγκτον. Αλλά ένα βέτο δεν είναι όραμα.

Η έγκριση ή απόρριψη υποψηφίων από την Ουάσινγκτον προϋποθέτει λειτουργική πολιτική διαδικασία, νόμιμη μεταβατική αρχή και πληθυσμό πρόθυμο να αποδεχθεί αμερικανική επιρροή στην ηγεσία του — τίποτα από αυτά δεν υπάρχει.

Η Ουάσινγκτον έχει προτίμηση· δεν έχει σχέδιο. Αν ο στόχος είναι η εξάλειψη του πυρηνικού προγράμματος, γιατί το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει ανεπιβεβαίωτο απόθεμα ουρανίου κατάλληλου για όπλα οκτώ μήνες μετά τα πλήγματα του 2025; Τα πλήγματα δεν έλυσαν το ζήτημα της διάδοσης· το έκαναν πιο επικίνδυνο και πιο δυσεπίλυτο.

Αν ο στόχος είναι η περιφερειακή σταθερότητα, γιατί κάθε κύμα επιθέσεων έχει προκαλέσει ευρύτερο περιφερειακό πόλεμο;

Η Ουάσινγκτον δεν έχει απάντηση σε κανένα από αυτά τα ερωτήματα — μόνο μια θεωρία καταστροφής.

Άρθρο της Farah N. Jan στο Conversation

Διαβάστε ακόμη

Το Ισραήλ χτύπησε το μεγαλύτερο κοίτασμα φυσικού αερίου στον κόσμο - Επιθέσεις σε Βηρυτό και Τελ Αβίβ

Ιστορικός θρίαμβος της Βενεζουέλας μέσα στο σπίτι των ΗΠΑ και η αντίδραση του Τραμπ για την... 51η πολιτεία

Βόρεια Κορέα: Νέος... θρίαμβος Κιμ Γιονγκ Ουν στις εκλογές με 99,93% - «Θρηνούν» τα social media για το 0,07%

Κόλαση στη Βηρυτό: Βίντεο ντοκουμέντο με κατάρρευση πολυκατοικίας από ισραηλινό πλήγμα