«Σαν ποντίκια σε κλουβί»: Ανησυχία για την κρίση υπερπληθυσμού στις φυλακές της Ευρώπης

Ο Μπιλάλ γνωρίζει τη ζωή πίσω από τα κάγκελα. Τα τελευταία 10 χρόνια, ο 34χρονος εξέτισε ποινή σε πέντε φυλακές σε όλο το Βέλγιο. Θυμάται πιο έντονα τις συνθήκες στη Μονς, μια φυλακή του 19ου αιώνα κοντά στα γαλλικά σύνορα, όπου, όπως είπε, κελιά 9 τετραγωνικών μέτρων φιλοξενούσαν τρεις έως τέσσερις κρατούμενους.

Θυμάται εξάρσεις ψώρας, κοριών και ευλογιάς των πιθήκων που εξαπλώνονταν ευρέως, καθώς και σωφρονιστικούς υπαλλήλους που αντιμετώπιζαν σοβαρή εξάντληση.

«Κατά τη διάρκεια των 10 χρόνων μου στη φυλακή, τα πράγματα μόνο χειροτέρευαν», δήλωσε ο Μπιλάλ στο Al Jazeera, υπό τον όρο να χρησιμοποιηθεί μόνο το μικρό του όνομα. «Μας αφαίρεσαν μέρος του χρόνου που περνούσαμε έξω από τα κελιά μας, καθώς και διάφορες δραστηριότητες».

Το Βέλγιο, μία από τις πλουσιότερες χώρες της Ευρώπης, βρίσκεται αντιμέτωπο με μια ολοένα και πιο σοβαρή κρίση υπερπληθυσμού στις φυλακές. Στα μέσα Μαΐου, οι 39 φυλακές της χώρας φιλοξενούσαν 13.733 κρατούμενους - αριθμό που ξεπερνά σημαντικά τη χωρητικότητα των 11.064 θέσεων, σύμφωνα με στοιχεία που παρείχε η Γενική Διεύθυνση Φυλακών.

«Ο συνδυασμός του διαρκώς αυξανόμενου υπερπληθυσμού και της έλλειψης προσωπικού καθιστά την κατάσταση πολύ, πολύ, πολύ δύσκολη», προειδοποίησε ο Πίτερ Χάουμπεϊ, αντιπρόεδρος του Κεντρικού Συμβουλίου Παρακολούθησης Φυλακών (CCSP), ενός ανεξάρτητου φορέα εποπτείας. «Έχει γίνει σχεδόν αδύνατο να διατηρηθεί ένα σύστημα κράτησης που να στοχεύει στην επανένταξη των ανθρώπων», είπε.

Στα μέσα Μαΐου, 754 κρατούμενοι κοιμούνταν σε στρώματα στο πάτωμα, από 672 που ήταν τον Δεκέμβριο. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, οι πληθυσμοί των φυλακών έχουν αυξηθεί δραματικά μετά την πανδημία της COVID-19, με τον υπερπληθυσμό να επηρεάζει το 1/3 των σωφρονιστικών διοικήσεων.

Τα υψηλότερα ποσοστά πληρότητας καταγράφονται στην Κύπρο, ακολουθούμενη από τη Σλοβενία, τη Γαλλία, την Κροατία, την Ιταλία, τη Ρουμανία, την Αυστρία και το Βέλγιο. Ως αποτέλεσμα, οι κυβερνήσεις βρίσκονται υπό πίεση, ενώ ειδικοί και εργαζόμενοι επικρίνουν τις συνήθεις απαντήσεις - από την κατασκευή περισσότερων φυλακών έως τη μεταφορά κρατουμένων στο εξωτερικό - ως αναποτελεσματικές.

«Ποντίκια σε κλουβί»

«Για να εξασφαλίσουμε αξιοπρεπείς συνθήκες, πρέπει πρώτα να σεβαστούμε τα δικαιώματά τους - δηλαδή να σταματήσουμε να τους μεταχειριζόμαστε σαν ποντίκια σε κλουβί», δήλωσε ο Γιασίν Σαρικάγια, αντιπρόεδρος των φυλακών των Βρυξελλών. Οι κρατούμενοι, ιδιαίτερα όσοι βρίσκονται υπό προσωρινή κράτηση, συχνά παραμένουν στα κελιά τους για 22 έως 23 ώρες την ημέρα, επιδεινώνοντας την έλλειψη ιδιωτικότητας, καθώς και προϋπάρχοντα προβλήματα υγείας ή εξαρτήσεων από ουσίες. Η πρόσβαση σε ιατρική φροντίδα μπορεί να απαιτήσει μήνες αναμονής.

Ο Λοΐκ, ο οποίος εκτίει το τρίτο έτος μιας επταετούς ποινής στις φυλακές Σεν-Ζιλ των Βρυξελλών - οι οποίες προβλέπεται να κλείσουν έως το 2028 - δήλωσε ότι η εργασία ή άλλες δραστηριότητες σχεδόν δεν προσφέρονται στη συγκεκριμένη φυλακή. Οι περισσότεροι κρατούμενοι δεν διαθέτουν άδεια παραμονής, είπε. «Θα είναι δύσκολο να επιστρέψω στην αγορά εργασίας», δήλωσε ο 23χρονος στο Al Jazeera, κοιτάζοντας το πάτωμα καθώς μιλούσε.

Ο Μπιλάλ, ο οποίος καταδικάστηκε για δύο ληστείες τραπεζών και απόπειρα ανθρωποκτονίας, είπε ότι κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του βίωσε αυτοκτονικό ιδεασμό. Τα τελευταία χρόνια, βίντεο που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο έχουν δείξει drones να μεταφέρουν λαθραία αντικείμενα μέσα στις φυλακές. Το 2024, ένα βίντεο έγινε viral, δείχνοντας έναν κρατούμενο να βασανίζεται από πέντε συγκρατούμενούς του μέσα στο κελί του, ενώ οι φύλακες, που συμμετείχαν σε απεργία 48 ωρών, δεν το αντιλήφθηκαν παρά μόνο έπειτα από ημέρες.

Εξουθένωση των σωφρονιστικών υπαλλήλων

Αυτές οι συνθήκες ενισχύουν τις ήδη υπάρχουσες ελλείψεις προσωπικού. Στη Χάρεν, το μεγαλύτερο σωφρονιστικό συγκρότημα της χώρας, «ορισμένοι φύλακες έχουν τραυματιστεί και δεν μπορούν να έρθουν στη δουλειά», δήλωσε ο Σαρικάγια, ο οποίος εργάζεται στο συγκεκριμένο συγκρότημα. Σύμφωνα με τη Γενική Διεύθυνση Φυλακών, τα σοβαρά περιστατικά μέσα στις φυλακές διπλασιάστηκαν μέσα σε έναν χρόνο.

Παρότι τα γενικά ποσοστά εγκληματικότητας έχουν παρουσιάσει διακυμάνσεις τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί συνδέουν την κατάσταση με τη σωφρονιστική πολιτική του Βελγίου και τις προσπάθειές του να πατάξει το έγκλημα που σχετίζεται με τα ναρκωτικά. Ενώ η χώρα αντιμετωπίζει πρόβλημα υπερπληθυσμού εδώ και δεκαετίες, η πιο πρόσφατη αύξηση συνδέεται κυρίως με μια απόφαση του 2023 να εκτελούνται όλες οι ποινές έως τριών ετών, οι οποίες προηγουμένως εκτίονταν κυρίως με ηλεκτρονική επιτήρηση.

Το Βέλγιο επίσης κρατά τους ανθρώπους στη φυλακή για ολοένα και μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα. Σήμερα, η μέση διάρκεια κράτησης ανέρχεται σε 9,9 μήνες - αύξηση κατά 39,4% μέσα σε πέντε χρόνια. Το ποσοστό προφυλάκισης στο Βέλγιο, που φτάνει το 32%, είναι σημαντικά υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (24,7% το 2024).

Έκτακτα μέτρα

Τον περασμένο Ιούλιο, το βελγικό κοινοβούλιο ψήφισε ένα νομοσχέδιο έκτακτης ανάγκης. Ο νόμος, που συντάχθηκε από την υπουργό Δικαιοσύνης Ανελίς Φερλίντεν, ενθαρρύνει τη χρήση εναλλακτικών ποινών για καταδίκες κάτω των τριών ετών και επιτρέπει στους διευθυντές φυλακών να αποφυλακίζουν κρατούμενους που έχουν καταδικαστεί σε ποινές έως 10 ετών έξι μήνες πριν από τη λήξη της ποινής τους.

Μακροπρόθεσμα, η κυβέρνηση επιδιώκει να εγκαταστήσει προκατασκευασμένες μονάδες κράτησης και να ανακαινίσει τις υπάρχουσες φυλακές, εν αναμονή της κατασκευής νέων εγκαταστάσεων. Αυτό, ωστόσο, είναι απίθανο να μειώσει τον υπερπληθυσμό, προειδοποίησε η Αν-Σοφί Βανχούσε, καθηγήτρια στο τμήμα εγκληματολογίας του Ελεύθερου Πανεπιστημίου των Βρυξελλών. «Η έρευνα δείχνει ότι όσο περισσότερο χώρο φυλακών διαθέτουμε, τόσο περισσότερους ανθρώπους συνήθως στέλνουμε στη φυλακή», είπε.

Κελιά προς ενοικίαση

Στο πλαίσιο μιας αυστηρότερης μεταναστευτικής πολιτικής, το Βέλγιο αναζητεί επίσης τρόπους απέλασης κρατουμένων που δεν διαθέτουν νόμιμη άδεια παραμονής, οι οποίοι αποτελούν περίπου το 1/3 του συνολικού πληθυσμού των φυλακών. Νωρίτερα φέτος, η Φερλίντεν επισκέφθηκε την Εσθονία για να συζητήσει την ενοικίαση κελιών εκεί. Η κυβέρνηση είχε ήδη εξετάσει παρόμοιες συμφωνίες με το Κόσοβο και την Αλβανία.

Το Βέλγιο δεν είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα που εξετάζει τέτοιου είδους συμφωνίες. Η Σουηδία έχει συνάψει συμφωνία με την Εσθονία για την ενοικίαση 400 κελιών φυλακής. Σύμφωνα με το Υπουργείο Δικαιοσύνης της Εσθονίας, οι πρώτοι κρατούμενοι θα μπορούσαν να φτάσουν μέχρι το τέλος του καλοκαιριού. Το 2019, η Δανία κατέληξε σε συμφωνία για την ενοικίαση 300 κελιών στο Κόσοβο.

Η Βανχούσε χαρακτήρισε αυτές τις κινήσεις «πολύ λαϊκιστικές και συμβολικές». Παρότι έχουν μόνο «μικρό αντίκτυπο», εγείρουν πολυάριθμα ηθικά ερωτήματα σχετικά με την προστασία των δικαιωμάτων των κρατουμένων και την ευημερία τους, υποστήριξε. Το βελγικό Υπουργείο Δικαιοσύνης, καθώς και τα υπουργεία της Σουηδίας και της Δανίας, δεν απάντησαν σε αιτήματα για σχόλιο. Το εσθονικό υπουργείο δήλωσε ότι «οι κρατούμενοι εξακολουθούν να προστατεύονται από τα ευρωπαϊκά πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το εφαρμοστέο διεθνές δίκαιο».

Δρόμοι προς τα εμπρός

Οι επικριτές καλούν το Βέλγιο να δώσει μεγαλύτερη έμφαση στην κοινωνική επανένταξη αντί να επικεντρώνεται αποκλειστικά στην ασφάλεια,  και αυτό να γίνει επίσης μέσω εναλλακτικών μορφών τιμωρίας. «Η φυλακή οδηγεί στην υποτροπή», προειδοποίησε ο Ταχάρ Ελχαμνταουΐ, ιδρυτής της ΜΚΟ Collectif Desistance, η οποία βοηθά νεαρούς πρώην κρατούμενους να επανενταχθούν στην κοινωνία. Σύμφωνα με τον Χάουμπεϊ, το ποσοστό επανεγκληματικότητας στο Βέλγιο κυμαίνεται μεταξύ 60% και 70%.

Χάρη στη ΜΚΟ του Ελχαμνταουΐ, ο Μπιλάλ πραγματοποιεί πρακτική άσκηση ως προπονητής ποδοσφαίρου. Εν τω μεταξύ, ο Λοΐκ δοκιμάζει διαφορετικές δουλειές μέσω προγράμματος ημερήσιας εξόδου από τη φυλακή. Όμως αυτό δεν αποτελεί τον κανόνα, προειδοποίησε ο Ελχαμνταουΐ. «Όσο δεν υπάρχουν φυλακές που να προετοιμάζουν τους ανθρώπους να πετύχουν έξω από αυτές», είπε, «δεν θα παράγουμε μόνο περισσότερη εγκληματικότητα μετά την αποφυλάκιση, αλλά και ένα αίσθημα απελπισίας τόσο βαθύ, ώστε οι άνθρωποι να μην μπορούν να επανενταχθούν στην κοινωνία».

Διαβάστε ακόμη

Δύο συλλήψεις σωφρονιστικών υπαλλήλων για την απόδραση από τις φυλακές Κορυδαλλού - Πώς διέφυγε ο κρατούμενος

«Δεν μπορώ να ανασάνω, με έχει μαχαιρώσει» - Οργή στη Βρετανία με το βίντεο λίγο πριν τον θάνατο 18χρονου

Γυναικοκτονία στην Καλαμάτα: Σοκάρουν τα πρώτα ευρήματα της ιατροδικαστικής - Με 45 μαχαιριές σκότωσε την 39χρονη ο δράστης

Η ανασκαφή του αιώνα στη Γαλλία: Η Παναγία των Παρισίων μετατράπηκε σε αρχαιολογικό χώρο - Τα παράξενα ευρήματα