Katie Kitamura στο 5o Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: «Οντισιόν», ένα μυθιστόρημα για τους ρόλους που δοκιμάζουμε σε κάθε σχέση

Η συνάντηση μιας γυναίκας με έναν άγνωστο νεαρό σε ένα εστιατόριο γίνεται η αφετηρία για μια ιστορία που από τις πρώτες κιόλας σελίδες γεννά διαρκώς νέα ερωτήματα. Ο νεαρός της λέει πως είναι γιος της. Εκείνη απαντά με βεβαιότητα πως κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Από εκείνη τη στιγμή, το νέο μυθιστόρημα της Katie Kitamura οδηγεί τον αναγνώστη σε έναν κόσμο όπου κάθε βεβαιότητα μοιάζει έτοιμη να ανατραπεί. Οι σχέσεις αλλάζουν μορφή, οι χαρακτήρες αποκαλύπτουν διαρκώς νέες πλευρές και κάθε γεγονός μπορεί να διαβαστεί με περισσότερους από έναν τρόπους.

Με αφορμή την ελληνική κυκλοφορία του μυθιστορήματος «Οντισιόν» από τις εκδόσεις Διόπτρα, σε μετάφραση της Βάσιας Τζανακάρη, η Αμερικανίδα συγγραφέας βρέθηκε στο 5ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων, όπου συνομίλησε με τη δημοσιογράφο Ελεωνόρα Ορφανίδου. Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκαν οι ανθρώπινες σχέσεις, οι πολλαπλές εκδοχές της ταυτότητας, η οικογένεια, η μητρότητα, η δύναμη της γλώσσας και ο τρόπος με τον οποίο κάθε αναγνώστης δίνει το δικό του νόημα σε ένα λογοτεχνικό έργο.

Η Katie Kitamura έγραψε ένα μυθιστόρημα που αφήνει χώρο σε διαφορετικές αναγνώσεις. Οι χαρακτήρες κινούνται διαρκώς ανάμεσα σε διαφορετικούς ρόλους, αναζητώντας τη θέση τους στις σχέσεις που διαμορφώνουν τη ζωή τους. Όπως εξήγησε, την ενδιαφέρει ιδιαίτερα ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι προσαρμόζονται στις περιστάσεις και υιοθετούν κάθε φορά μια διαφορετική εκδοχή του εαυτού τους.

Στην αρχή του βιβλίου, η ανώνυμη πρωταγωνίστρια, μια γνωστή ηθοποιός, συναντά τον Ζέιβιερ, έναν νεαρό που είναι πεπεισμένος πως βρίσκεται απέναντι από τη βιολογική μητέρα του. Εκείνη απορρίπτει τον ισχυρισμό του, εξηγώντας ότι μια παλαιότερη συνέντευξή της είχε παρουσιαστεί με τρόπο που δημιούργησε λανθασμένες εντυπώσεις για την προσωπική της ζωή. Ο Ζέιβιερ φαίνεται να αποδέχεται την εξήγησή της και η συνάντησή τους ολοκληρώνεται. Σύντομα, όμως, η καθημερινότητα της ηρωίδας αποκτά μια νέα δυναμική. Η σχέση με τον σύζυγό της, τον Τόμας, περνά σε μια διαφορετική φάση, ενώ η ίδια προσπαθεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της παράστασης στην οποία πρωταγωνιστεί.

Στο δεύτερο μέρος του μυθιστορήματος, όλα μοιάζουν διαφορετικά. Η παράσταση γνωρίζει μεγάλη επιτυχία, η επαγγελματική της πορεία εξελίσσεται ιδανικά και ο Ζέιβιερ παρουσιάζεται πλέον ως γιος του ζευγαριού, ζώντας μαζί τους μετά την ολοκλήρωση των σπουδών του. Η νέα αυτή πραγματικότητα γεννά ακόμη περισσότερα ερωτήματα. Ποια εκδοχή της ιστορίας βρίσκεται πιο κοντά στην αλήθεια; Υπάρχει μία μόνο απάντηση ή όλες συνυπάρχουν μέσα στο ίδιο βιβλίο;

Η Katie Kitamura επιλέγει να αφήσει αυτά τα ερωτήματα ανοιχτά. Αντί να οδηγήσει τον αναγνώστη σε ένα συγκεκριμένο συμπέρασμα, τον καλεί να διαμορφώσει τη δική του ερμηνεία. Όπως εξήγησε στη διάρκεια της συζήτησης στα Χανιά, κάθε βιβλίο ολοκληρώνεται τη στιγμή που διαβάζεται, αφού κάθε αναγνώστης φέρνει μαζί του τις δικές του σκέψεις, τις προσωπικές του αναφορές και τον δικό του τρόπο να βλέπει τον κόσμο. 

Η «Οντισιόν» ως δοκιμασία των ανθρώπινων σχέσεων

Παρότι ο τίτλος του βιβλίου μοιάζει απόλυτα ταιριαστός με την ιστορία, η Katie Kitamura αποκάλυψε ότι προέκυψε την τελευταία στιγμή. Για μεγάλο διάστημα το μυθιστόρημα είχε έναν εντελώς διαφορετικό τίτλο, ο οποίος έδινε έμφαση σε μια άλλη πλευρά των χαρακτήρων.

«Έχει ενδιαφέρον γιατί για πολύ καιρό το βιβλίο είχε άλλο τίτλο. Ονομαζόταν "Performance". Βρισκόμασταν σχεδόν στο τέλος της επιμέλειας, όταν οι Αμερικανοί και οι Βρετανοί εκδότες μου είπαν ότι αυτός ο τίτλος δεν λειτουργούσε και πως έπρεπε να βρούμε έναν καινούργιο», ανέφερε. 

Η αλλαγή αποδείχθηκε καθοριστική. Όπως εξήγησε, η λέξη «Οντισιόν» άνοιξε έναν πολύ ευρύτερο κύκλο σκέψεων γύρω από τους χαρακτήρες και τις σχέσεις τους. Κάθε πρόσωπο του βιβλίου μοιάζει να δοκιμάζει μια διαφορετική εκδοχή του εαυτού του, αναζητώντας τη θέση του απέναντι στους άλλους.

Στο επίκεντρο αυτής της ιδέας βρίσκεται ο Ζέιβιερ. Ο νεαρός εμφανίζεται ξαφνικά στη ζωή του ζευγαριού διεκδικώντας μια θέση μέσα στην οικογένεια. Την ίδια στιγμή, ο Τόμας προσπαθεί να επιβεβαιώσει τον ρόλο του ως σύζυγος, ενώ η πρωταγωνίστρια ισορροπεί ανάμεσα στη ζωή της ως ηθοποιός και στις προσωπικές της σχέσεις. Η Katie Kitamura στάθηκε ιδιαίτερα στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει τον Ζέιβιερ στο βιβλίο.

«Η ηρωίδα παρατηρεί ότι "παίζει πολύ καλά τον γιο". Είναι πραγματικά εξαιρετικός σε αυτόν τον ρόλο, σε αυτή την ταυτότητα που υιοθετεί απέναντι στο ζευγάρι», είπε, εξηγώντας ότι το στοιχείο αυτό παραμένει σημαντικό είτε ο αναγνώστης θεωρήσει πως πρόκειται πράγματι για τον γιο τους είτε επιλέξει μια διαφορετική ερμηνεία.

Από εκεί ξεκινά και η σημασία του τίτλου. Για τη συγγραφέα, η οντισιόν δεν αφορά μόνο τη θεατρική σκηνή. Είναι μια κατάσταση που συνοδεύει κάθε ανθρώπινη σχέση. «Πηγαίνεις σε μια οντισιόν και μπορεί να πάρεις τον ρόλο. Μπορεί, όμως, και να μην τα καταφέρεις. Αυτή η αβεβαιότητα με ενδιέφερε από την αρχή», είπε.

Η παρατήρηση αυτή, όπως εξήγησε, αφορά όλους τους βασικούς χαρακτήρες του μυθιστορήματος. Ο Ζέιβιερ αναζητά την αποδοχή ως παιδί του ζευγαριού. Ο Τόμας προσπαθεί διαρκώς να επιβεβαιώσει τη θέση του στον γάμο του. Η πρωταγωνίστρια επιχειρεί να καταλάβει ποια είναι η θέση της απέναντι στους ανθρώπους που την περιβάλλουν. «Με ενδιέφερε πολύ αυτή η αίσθηση αστάθειας που κρύβει η ίδια η λέξη "οντισιόν" και ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να καθορίσει τις σχέσεις ανάμεσα στους τρεις βασικούς χαρακτήρες», σημείωσε.

Η λέξη, επομένως, αποκτά έναν συμβολισμό που ξεπερνά το θέατρο. Η οντισιόν γίνεται ένας τρόπος να μιλήσει για τη ζωή. Για τις διαρκείς δοκιμές που περνούν οι άνθρωποι μέσα στην οικογένεια, στον γάμο, στη φιλία και στον έρωτα. Κάθε σχέση απαιτεί μια νέα προσαρμογή, μια νέα ισορροπία, έναν νέο τρόπο να σταθεί κανείς απέναντι στον άλλον.

Μέσα από αυτή τη σκέψη, η Katie Kitamura φωτίζει και τον κεντρικό άξονα του μυθιστορήματος. Οι χαρακτήρες αλλάζουν, οι ρόλοι μετακινούνται και οι βεβαιότητες υποχωρούν. Εκείνο που μένει σταθερό είναι η αναζήτηση μιας θέσης μέσα στις σχέσεις που διαμορφώνουν τη ζωή τους.

Από αυτή την αφετηρία, η συζήτηση οδηγήθηκε σε ένα ακόμη βασικό θέμα του βιβλίου. Γιατί η συγγραφέας επέλεξε να αφήσει ανοιχτό το τέλος και να παραδώσει στον αναγνώστη την ελευθερία να αποφασίσει ποια εκδοχή της ιστορίας θα κρατήσει ως δική του.

«Κάθε αναγνώστης ολοκληρώνει το βιβλίο με τον δικό του τρόπο»

Από τα πρώτα κιόλας κεφάλαια της «Οντισιόν» γίνεται φανερό ότι η Katie Kitamura αποφεύγει να προσφέρει μία οριστική απάντηση στα ερωτήματα που θέτει. Οι δύο εκδοχές της ιστορίας συνυπάρχουν μέχρι το τέλος και ο αναγνώστης καλείται να αποφασίσει ποια θεωρεί πιο πειστική ή ακόμη και να αποδεχθεί ότι μπορούν να ισχύουν ταυτόχρονα.

Η ίδια εξήγησε ότι αυτή ήταν εξαρχής η πρόθεσή της. «Ήθελα να γράψω ένα βιβλίο που να αφήνει πραγματικά χώρο στην ερμηνεία. Μπορεί να διαβαστεί τουλάχιστον με τέσσερις διαφορετικούς τρόπους και ήθελα ο κάθε αναγνώστης να αποφασίσει ποια εκδοχή αισθάνεται πιο κοντά του. Ίσως η λέξη "αληθινή" να μην είναι η σωστή. Εκείνο που με ενδιέφερε ήταν η προσωπική σχέση του καθενός με το βιβλίο», είπε.

Για την Katie Kitamura, αυτή η επιλογή συνδέεται με τον τρόπο που αντιλαμβάνεται τον ρόλο του συγγραφέα. Όπως παραδέχθηκε, αντιμετωπίζει με επιφύλαξη την ιδέα του απόλυτου δημιουργικού ελέγχου και προτιμά το κείμενο να παραμένει ανοιχτό στις σκέψεις και στις ερμηνείες του αναγνώστη. «Δεν μου αρέσει να βρίσκομαι στη θέση της αυθεντίας. Δεν θέλω να ελέγχω τον τρόπο με τον οποίο κάποιος θα διαβάσει το βιβλίο μου. Προσπαθώ διαρκώς να παραχωρώ αυτόν τον χώρο στον αναγνώστη και να αφήνω το κείμενο να αναπνέει», ανέφερε.

Η ίδια αποκάλυψε ότι αυτή η σκέψη επηρεάζει συνολικά τον τρόπο με τον οποίο εργάζεται. Αυτή την περίοδο, μάλιστα, συμμετέχει στη συγγραφή ενός βιβλίου μαζί με δύο εικαστικούς καλλιτέχνες, ακριβώς γιατί την ενδιαφέρει η δημιουργική συνύπαρξη διαφορετικών φωνών. Όπως είπε, γνωρίζει ότι ως συγγραφέας έχει την τάση να οργανώνει με μεγάλη ακρίβεια κάθε λεπτομέρεια και γι' αυτό επιδιώκει συνειδητά να αφήνει περισσότερο χώρο στο απρόβλεπτο.

Την ίδια φιλοσοφία ακολούθησε και στην «Οντισιόν». «Ήθελα να γράψω ένα βιβλίο που να δημιουργείται μαζί με τον αναγνώστη. Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να αφήσω αρκετό χώρο ώστε να μπορέσει να μπει μέσα στην ιστορία και να τη χτίσει μαζί μου», εξήγησε.

Η συζήτηση στράφηκε στη συνέχεια στη δική της σχέση με τη λογοτεχνία. Πριν από κάθε άλλη ιδιότητα, η Katie Kitamura θεωρεί τον εαυτό της αναγνώστρια. Διαβάζει καθημερινά πολύ περισσότερο απ' όσο γράφει και πιστεύει ότι η ανάγνωση αποτελεί μια δημιουργική πράξη, κατά την οποία κάθε άνθρωπος συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση του νοήματος ενός βιβλίου.

«Διαβάζω πολύ περισσότερες ώρες απ' όσες γράφω. Υπήρξα αναγνώστρια πολύ πριν γίνω συγγραφέας και γι' αυτό γνωρίζω ότι η ανάγνωση είναι μια βαθιά δημιουργική διαδικασία. Κάθε άνθρωπος φέρνει στο βιβλίο τις δικές του σκέψεις, τις δικές του μνήμες και τον δικό του τρόπο να βλέπει τον κόσμο», είπε.

Για να εξηγήσει τη σκέψη της, αναφέρθηκε στο «Πορτρέτο μιας κυρίας» του Χένρι Τζέιμς, ένα βιβλίο στο οποίο επιστρέφει συχνά. Στα δεκαεννέα της χρόνια διέκρινε την ιστορία μιας νεαρής γυναίκας που ανοίγεται στη ζωή. Χρόνια αργότερα, διαβάζοντας ξανά το ίδιο μυθιστόρημα, είδε μια εντελώς διαφορετική ιστορία, που μιλούσε για τη διάψευση των προσδοκιών και τη φθορά του χρόνου. Αυτή η δυνατότητα ενός βιβλίου να αλλάζει μαζί με τον αναγνώστη είναι, όπως είπε, ένα από τα μεγαλύτερα δώρα της λογοτεχνίας.

«Με συναρπάζει το γεγονός ότι το ίδιο βιβλίο μπορεί να σημαίνει διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικές στιγμές της ζωής μας. Αυτό ήθελα να πετύχω και στην "Οντισιόν". Να γράψω ένα μυθιστόρημα που να μεταμορφώνεται κάθε φορά που αλλάζει ο άνθρωπος που το διαβάζει», σημείωσε.

Για να περιγράψει αυτή την ιδέα χρησιμοποίησε ένα γνωστό οπτικό παιχνίδι. Αναφέρθηκε στο σχέδιο που, ανάλογα με τον τρόπο που το κοιτάζει κανείς, μοιάζει άλλοτε με κουνέλι και άλλοτε με πάπια. «Η μαγεία βρίσκεται στο ότι μπορείς να δεις και τις δύο εικόνες ταυτόχρονα. Κάτι αντίστοιχο ήθελα να συμβεί και στο βιβλίο. Να μπορεί ο αναγνώστης να κρατά περισσότερες από μία εκδοχές της ιστορίας στο μυαλό του την ίδια στιγμή», είπε.

Ίσως σε αυτή τη σκέψη να βρίσκεται και ο πυρήνας της «Οντισιόν». Η Katie Kitamura ενδιαφέρεται λιγότερο για την αναζήτηση μιας μοναδικής αλήθειας και περισσότερο για τον τρόπο με τον οποίο κάθε άνθρωπος προσεγγίζει ένα λογοτεχνικό έργο. Το βιβλίο αποκτά το πλήρες νόημά του τη στιγμή που περνά στα χέρια του αναγνώστη, ο οποίος συμπληρώνει τα κενά, επιλέγει τη δική του διαδρομή και τελικά συνδιαμορφώνει την ιστορία.

Η ανώνυμη πρωταγωνίστρια, οι ρόλοι και η δύναμη της γλώσσας

Ένα ακόμη στοιχείο που προκαλεί το ενδιαφέρον στην «Οντισιόν» είναι η επιλογή της Katie Kitamura να αφήσει την πρωταγωνίστριά της ανώνυμη. Παρότι πρόκειται για μια επιτυχημένη ηθοποιό, ο αναγνώστης γνωρίζει ελάχιστα για το παρελθόν της και ούτε στιγμή μαθαίνει το όνομά της. Η συγγραφέας εξήγησε ότι η απόφαση αυτή ήταν απόλυτα συνειδητή και συνδέεται με τον τρόπο που επιθυμεί να λειτουργούν οι χαρακτήρες της.

«Όταν δίνεις όνομα σε έναν χαρακτήρα, ο αναγνώστης αρχίζει αμέσως να σχηματίζει μια πολύ συγκεκριμένη εικόνα γι' αυτόν. Εγώ ήθελα να αφήσω περισσότερο χώρο, ώστε ο καθένας να μπορέσει να τη γνωρίσει μέσα από τις πράξεις και τις σκέψεις της», είπε.

View this post on Instagram

Η ίδια παρατήρησε ότι η σχέση ανάμεσα στον αναγνώστη και έναν λογοτεχνικό ήρωα χτίζεται σταδιακά. Η ταύτιση, όπως εξήγησε, προκύπτει από όσα αποκαλύπτονται στη διάρκεια της ιστορίας και όχι από ένα όνομα ή από μια σειρά βιογραφικών στοιχείων. «Ο αναγνώστης ταυτίζεται με έναν χαρακτήρα πολύ πιο γρήγορα απ' όσο συνήθως πιστεύουμε. Αυτό μπορεί να συμβεί ακόμη και όταν γνωρίζει ελάχιστα γι' αυτόν. Εκείνο που με ενδιαφέρει είναι να δημιουργηθεί αυτή η σχέση και να αναπτυχθεί φυσικά μέσα στο βιβλίο», σημείωσε.

Η επιλογή αυτή συνδέεται άμεσα και με τον τρόπο που αντιλαμβάνεται την ταυτότητα. Για την Katie Kitamura, κανένας άνθρωπος δεν διαθέτει μία μόνο εκδοχή του εαυτού του. Αντίθετα, όλοι κινούνται ανάμεσα σε διαφορετικούς ρόλους, οι οποίοι αλλάζουν ανάλογα με τις περιστάσεις και τους ανθρώπους που βρίσκονται απέναντί τους.

Η πρωταγωνίστρια της «Οντισιόν» είναι ηθοποιός στο θέατρο, σύζυγος στο σπίτι, πιθανή μητέρα για έναν νεαρό που εμφανίζεται ξαφνικά στη ζωή της και, ταυτόχρονα, μια γυναίκα που προσπαθεί να κατανοήσει τον ίδιο της τον εαυτό. Καμία από αυτές τις ιδιότητες δεν αποκλείει τις υπόλοιπες. Αντίθετα, όλες συνυπάρχουν και διαμορφώνουν την προσωπικότητά της. 

Στη διάρκεια της συζήτησης, η κουβέντα στράφηκε και στη γλώσσα. Το ύφος της Katie Kitamura χαρακτηρίζεται από ακρίβεια και οικονομία. Κάθε πρόταση μοιάζει προσεκτικά ζυγισμένη και κάθε λέξη έχει τον δικό της ρόλο μέσα στο κείμενο. Η ίδια εξήγησε ότι η λογοτεχνία δεν στηρίζεται σε εντυπωσιακές φράσεις, αλλά στον τρόπο με τον οποίο κάθε πρόταση υπηρετεί το σύνολο του έργου. «Η λογοτεχνία δεν είναι μια σειρά από όμορφες προτάσεις. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι κάθε λέξη να βρίσκεται στη σωστή θέση και να υπηρετεί το βιβλίο ως σύνολο», είπε.

Όπως παραδέχθηκε, περνά αμέτρητες ώρες δουλεύοντας πάνω σε κάθε σελίδα. Διαγράφει, ξαναγράφει και επιστρέφει ξανά και ξανά στο ίδιο κείμενο, αναζητώντας τον πιο ακριβή τρόπο να αποδώσει μια σκέψη ή ένα συναίσθημα.

Παράλληλα, πιστεύει ότι οι λέξεις αποκτούν ξεχωριστή σημασία μέσα από την επανάληψη και τη θέση που καταλαμβάνουν στο κείμενο. Ένα απλό στοιχείο μπορεί σταδιακά να αποκτήσει ιδιαίτερο βάρος και να φωτίσει ολόκληρο το μυθιστόρημα. «Μου αρέσει όταν μια λέξη επιστρέφει ξανά και ξανά μέσα σε ένα βιβλίο και κάθε φορά αποκτά ένα καινούργιο νόημα. Έτσι δημιουργούνται συνδέσεις που ίσως ο αναγνώστης ανακαλύπτει μόνο όταν ολοκληρώσει την ανάγνωση», ανέφερε.

Από τη Μάνη στα Χανιά και στις πολλαπλές εκδοχές της ζωής

Η σχέση της Katie Kitamura με την Ελλάδα ξεκίνησε αρκετά χρόνια πριν από την «Οντισιόν». Το 2017, κυκλοφόρησε το μυθιστόρημα «Χωρισμός», ένα βιβλίο που εκτυλίσσεται στη Μάνη και γεννήθηκε έπειτα από ένα ταξίδι της στην περιοχή. Η ίδια θυμήθηκε ότι γνώρισε έναν τόπο με έντονη ιστορία και ιδιαίτερη πολιτισμική παράδοση, στοιχεία που στάθηκαν η αφορμή για τη δημιουργία εκείνου του βιβλίου.

Ιδιαίτερη εντύπωση της είχαν προκαλέσει οι μοιρολογίστρες, μια παράδοση που, όπως είπε, τη συγκίνησε βαθιά και την οδήγησε να μελετήσει περισσότερο την ιστορία και τα έθιμα της περιοχής. Μέσα από αυτή την αναζήτηση άρχισε να διαμορφώνεται και ο κόσμος του «Χωρισμού», ενός μυθιστορήματος που έφερε την Ελλάδα στο επίκεντρο της λογοτεχνικής της διαδρομής και θα επανακυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Διόπτρα. 

Η παρουσία της, στο 5ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων αποτέλεσε, όπως ανέφερε, μια ιδιαίτερα χαρούμενη επιστροφή. Η συνάντησή της με το ελληνικό κοινό της έδωσε την ευκαιρία να συζητήσει για το νέο της βιβλίο και να ακούσει τις διαφορετικές αναγνώσεις που γεννά η «Οντισιόν», κάτι που η ίδια θεωρεί από τις πιο όμορφες στιγμές στη ζωή ενός συγγραφέα.

Διαβάστε ακόμη

Ευρωπαϊκά δράματα, Supergirl και ελληνικό γέλιο στις ταινίες της εβδομάδες

Δύο νέες παραστάσεις για τη «Μήδεια» στο Κηποθέατρο Παπάγου μετά τη ματαίωση στο Ζάππειο