Η γεωπολιτική και νομική αντιπαράθεση Ελλάδας - Τουρκίας στο Αιγαίο

Η υπογραφή στο Τελ Αβίβ, στις 31 Αυγούστου, της διακρατικής συμφωνίας για την «Ασπίδα του Αχιλλέα», ύψους περίπου 3 δισ. ευρώ, επανέφερε στο προσκήνιο το σύνολο των ελληνοτουρκικών διαφορών.

Το πολυεπίπεδο σύστημα αεράμυνας, που βασίζεται στα ισραηλινά David’s Sling, SPYDER και Barak MX, αποσκοπεί, σύμφωνα με τον σχεδιασμό, στην ενίσχυση της αντιπυραυλικής προστασίας και της εναέριας άμυνας της Ελλάδας.

Για την Τουρκία, ωστόσο, η συμφωνία δεν αποτελεί απλώς μια αμυντική προμήθεια, αλλά εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλέγμα στρατηγικών αντιπαραθέσεων.

Η «Ασπίδα» από δυο διαφορετικούς φακούς

Στους διπλωματικούς κύκλους της Άγκυρας κυριαρχεί η αντίληψη ότι το συγκεκριμένο σύστημα αποσκοπεί στην ανατροπή του αεροπορικού πλεονεκτήματος που, κατά τους τουρκικούς ισχυρισμούς, έχει οικοδομήσει η χώρα μέσω της ανάπτυξης εγχώριων μη επανδρωμένων αεροσκαφών και των βαλλιστικών της προγραμμάτων. Στους τουρκικούς αμυντικούς κύκλους το δίκτυο ραντάρ και αναχαιτιστών, το οποίο προβλέπεται να καλύπτει τα νησιά του Αιγαίου και να διασυνδέεται με την Κύπρο, εκλαμβάνεται ως ζώνη άρνησης πρόσβασης με προσανατολισμό τον τουρκικό εναέριο χώρο.

Παράλληλα, η επιλογή ισραηλινού προμηθευτή, εν μέσω οξείας διπλωματικής αντιπαράθεσης με την Ιερουσαλήμ, ερμηνεύεται ως ένδειξη στρατιωτικής σύγκλισης στον άξονα Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ. Ενδεχόμενη δε ανάπτυξη συστοιχιών στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου προβάλλεται από την Άγκυρα ως παραβίαση του αποστρατιωτικοποιημένου καθεστώτος τους.

Η Αθήνα, από την πλευρά της, υπογραμμίζει τον αμιγώς αμυντικό χαρακτήρα του συστήματος, τονίζοντας ότι μια ασπίδα αναχαίτισης δεν συνιστά μέσο εδαφικής επέκτασης ή κατάληψης εδάφους, καθώς προορίζεται για την εξουδετέρωση πυραύλων και drones και αποτελεί, δηλαδή, μηχανισμό προστασίας από εναέριες απειλές. Επικαλούμενη το κυριαρχικό δικαίωμα κάθε κράτους στην επιλογή των προμηθευτών του, η Αθήνα υπενθυμίζει πως αντιμετωπίζει ως λόγο αντίδρασης τα εξοπλιστικά προγράμματα της Τουρκίας, από τα Bayraktar και το Kizilelma έως τον βαλλιστικό πύραυλο Tayfun. Τέλος, η Αθήνα παρουσιάζει την τριμερή συνεργασία Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ ως ανοιχτή σύμπραξη μεταξύ τριών δημοκρατιών, η οποία δεν στρέφεται κατά κανενός τρίτου.

Το καθεστώς των νησιών

Τα νησιά αποτελούν έναν από τους βασικούς πυρήνες της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης. Για να γίνει, ωστόσο, κατανοητή αυτή η διάσταση κρίνεται απαραίτητο να διαχωριστούν τρεις κατηγορίες νησιών με διαφορετικό συμβατικό πλαίσιο. Η Λήμνος και η Σαμοθράκη, απέναντι από τα Δαρδανέλλια, υπήχθησαν στις ρυθμίσεις της Σύμβασης της Λωζάνης για τα Στενά το 1923. Η Λέσβος, η Χίος, η Σάμος και η Ικαρία υπάγονται στο άρθρο 13 της Συνθήκης Ειρήνης της Λωζάνης, που απαγορεύει ναυτικές βάσεις και οχυρώσεις. Τα Δωδεκάνησα, τέλος, παραχωρήθηκαν από την Ιταλία στην Ελλάδα με τη Συνθήκη των Παρισίων του 1947, η οποία ορίζει την αποστρατιωτικοποίησή τους.

Η Άγκυρα υποστηρίζει πως η Ελλάδα απέκτησε τα νησιά «υπό τον όρο» της διατήρησης του αποστρατιωτικοποιημένου καθεστώτος τους. Κατά συνέπεια, για την Άγκυρα, κάθε στρατιωτική παρουσία συνιστά παραβίαση των συνθηκών. Η Τουρκία, παρά το γεγονός ότι δεν υπέγραψε τη Συνθήκη των Παρισίων, υποστηρίζει ότι το γεγονός αυτό δεν της στερεί το δικαίωμα να επικαλείται τους όρους της, καθώς θεωρεί ότι αποσκοπούν στη διασφάλιση της ειρήνης σε ευρύτερο περιφερειακό επίπεδο. Στο πλαίσιο αυτό επικαλείται παραδείγματα όπως η περίπτωση των φινλανδικών νησιών Όλαντ. Όσο για το επιχείρημα της αυτοάμυνας, η Άγκυρα το απορρίπτει υποστηρίζοντας ότι ο Χάρτης του ΟΗΕ την επιτρέπει μόνο όταν ένα κράτος δέχεται ένοπλη επίθεση και όχι λόγω ύπαρξης απειλής.

Η Αθήνα, από την πλευρά της, απαντά εξετάζοντας αυτοτελώς κάθε κατηγορία νησιών. Για τη Λήμνο και τη Σαμοθράκη, επικαλείται τη Σύμβαση του Μοντρέ του 1936, η οποία αντικατέστησε τη Σύμβαση των Στενών και κατήργησε τους σχετικούς περιορισμούς. Επικαλείται επίσης τη δήλωση του τότε υπουργού Εξωτερικών της Τουρκίας, Τεβφίκ Ρουστού Αράς (Tevfik Rustu Aras), στην τουρκική Εθνοσυνέλευση στις 31 Ιουλίου 1936, κατά την κύρωση του Μοντρέ. Σύμφωνα με τα πρακτικά που παραθέτει το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών, ο Αράς ανακοίνωσε με «μεγάλη ευχαρίστηση» την κατάργηση των διατάξεων για τη Λήμνο και τη Σαμοθράκη, νησιά της «γειτονικής και φίλης» Ελλάδας που είχαν αποστρατιωτικοποιηθεί με τη Λωζάνη. Η Άγκυρα, ωστόσο, επιμένει πως το Μοντρέ αφορούσε μόνο το καθεστώς των Στενών, χωρίς να μεταβάλλει το νομικό καθεστώς των νησιών. Ως προς τα Δωδεκάνησα, η ελληνική επιχειρηματολογία εδράζεται σε διαφορετική νομική βάση: η Τουρκία, ως μη συμβαλλόμενο μέρος στη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του 1947, δεν μπορεί να επικαλείται τις διατάξεις της ως πηγή δικαιωμάτων υπέρ της. Η προσέγγιση αυτή συνδέεται με την αρχή της σχετικής ισχύος των διεθνών συνθηκών, όπως αυτή κατοχυρώνεται στη Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών.

Για το σύνολο των νησιών, τέλος, η Αθήνα απορρίπτει κατηγορηματικά τον ισχυρισμό ότι η ελληνική κυριαρχία τελεί υπό την αίρεση της στρατιωτικής παρουσίας ή της απουσίας στρατιωτικών δυνάμεων. Η ελληνική θέση είναι σαφής: οι σχετικές συνθήκες μεταβίβασαν την κυριαρχία επί των νησιών οριστικά και αμετάκλητα, χωρίς να προβλέπουν ότι ενδεχόμενη παραβίαση των όρων αποστρατιωτικοποίησης συνεπάγεται ανατροπή της εδαφικής διευθέτησης ή αυτοδίκαιη αναστροφή της μεταβίβασης της κυριαρχίας.

Πρωτίστως, η Αθήνα θεμελιώνει τη θέση της στο δικαίωμα νόμιμης άμυνας, που κατοχυρώνεται στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, υποστηρίζοντας ότι οι σχετικές υποχρεώσεις αποστρατιωτικοποίησης δεν μπορούν να ερμηνεύονται κατά τρόπο που να αναιρεί το δικαίωμα αυτό. Η απειλή, κατά την ελληνική επιχειρηματολογία, δεν είναι ούτε αόριστη ούτε θεωρητική: απέναντι από τα νησιά, με έδρα τη Σμύρνη, βρίσκεται η Στρατιά του Αιγαίου, η οποία διαθέτει σημαντικές αποβατικές δυνατότητες. Σε αυτό το στρατηγικό περιβάλλον προστίθεται και η απόφαση του 1995, με την οποία η ενδεχόμενη επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια χαρακτηρίστηκε αιτία πολέμου (casus belli).

Υφαλοκρηπίδα, ΑΟΖ και το ειδικό βάρος Καστελλόριζου

Εάν στα νησιά η αντιπαράθεση επικεντρώνεται στο ζήτημα της στρατιωτικοποίησής τους, στη θάλασσα το διακύβευμα μετατοπίζεται στον καθορισμό των ορίων της εθνικής δικαιοδοσίας. Ως προς την υφαλοκρηπίδα και την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ), η Ελλάδα θεμελιώνει τη θέση της στο άρθρο 121 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, το οποίο αναγνωρίζει, κατ’ αρχήν, στα νησιά τις ίδιες θαλάσσιες ζώνες με τις ηπειρωτικές ακτές. Περαιτέρω, η Ελλάδα υποστηρίζει ότι οι σχετικοί κανόνες του Δικαίου της Θάλασσας, στον βαθμό που αντανακλούν εθιμικό διεθνές δίκαιο, δεσμεύουν και την Τουρκία, ανεξαρτήτως του ότι δεν αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση.

Η Άγκυρα, από την πλευρά της, αντιτείνει ότι τα άρθρα 74 και 83 της ίδιας Σύμβασης θέτουν ως γνώμονα την επίτευξη «δίκαιης λύσης» κατά την οριοθέτηση της ΑΟΖ και της υφαλοκρηπίδας, επικαλούμενη παράλληλα σειρά διεθνών δικαστικών αποφάσεων - από την υπόθεση της Υφαλοκρηπίδας της Βόρειας Θάλασσας έως την οριοθέτηση στη Μαύρη Θάλασσα γύρω από τη Νήσο των Φιδιών - στις οποίες η επήρεια μικρών νησιών περιορίστηκε κατά την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.

Πουθενά, ωστόσο, η ελληνοτουρκική διαφορά δεν αποκτά τόσο απτή γεωγραφική και νομική διάσταση όσο στο Καστελλόριζο. Με έκταση περίπου δέκα τετραγωνικών χιλιομέτρων, σε απόσταση άνω των 500 χιλιομέτρων από την ηπειρωτική Ελλάδα και μόλις δύο χιλιομέτρων από τις τουρκικές ακτές στο Κας, το νησί βρίσκεται στο επίκεντρο δύο εκ διαμέτρου αντίθετων προσεγγίσεων ως προς τη θαλάσσια οριοθέτηση. Σύμφωνα με τους τουρκικούς υπολογισμούς, η πλήρης επήρειά του θα μπορούσε να οδηγήσει στην απόδοση θαλάσσιας ζώνης περίπου 40.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων, με σημαντικές επιπτώσεις στη γεωγραφική έκταση των θαλάσσιων ζωνών που θα μπορούσε να διεκδικήσει η Τουρκία στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η Αθήνα, αντιθέτως, επιμένει ότι το Καστελλόριζο αποτελεί κατοικημένο νησί με αυτοτελή νομική υπόσταση και όχι απλώς μια ακατοίκητη βραχονησίδα. Από αυτή την οπτική, η αρχή της δίκαιης λύσης δεν μπορεί να ερμηνεύεται ως γενική εξουσιοδότηση για την παραγνώριση της νησιωτικής γεωγραφίας, και η δίκαιη λύση δεν νομιμοποιεί τη διαγραφή του από τον χάρτη.

Τα 12 ναυτικά μίλια και η σκιά του casus belli

Στο ζήτημα των χωρικών υδάτων, η ελληνοτουρκική αντιπαράθεση συμπυκνώνεται σε δύο αριθμούς: έξι ή δώδεκα ναυτικά μίλια. Η Αθήνα επικαλείται το άρθρο 3 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, το οποίο αναγνωρίζει στα παράκτια κράτη το δικαίωμα να καθορίζουν το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης τους έως τα δώδεκα ναυτικά μίλια. Προς επίρρωση της θέσης της, επισημαίνει ότι η ίδια η Τουρκία εφαρμόζει το συγκεκριμένο όριο στη Μαύρη Θάλασσα και σε τμήματα της Μεσογείου.

Η Άγκυρα, αντιθέτως, υποστηρίζει ότι μια αντίστοιχη επέκταση στο Αιγαίο, λόγω της γεωγραφικής του ιδιομορφίας και του ημίκλειστου χαρακτήρα του, θα μετέβαλλε δραστικά την ισορροπία των θαλάσσιων χώρων: σύμφωνα με τους τουρκικούς υπολογισμούς, το ποσοστό των υδάτων που θα περιέρχονταν στην ελληνική αιγίδα θα αυξανόταν από περίπου 43% σε σχεδόν 71%. Με βάση αυτή την εκτίμηση, η Τουρκία χαρακτηρίζει μια τέτοια εξέλιξη καταχρηστική και αντίθετη προς τα ζωτικά της συμφέροντα.

Η αντιπαράθεση οξύνθηκε το 1995, όταν η τουρκική Εθνοσυνέλευση εξουσιοδότησε την κυβέρνηση να λάβει ακόμη και στρατιωτικά μέτρα σε περίπτωση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στα δώδεκα ναυτικά μίλια. Η Αθήνα θεωρεί την απόφαση απειλή χρήσης βίας, αντίθετη προς τον Χάρτη του ΟΗΕ, ενώ η Άγκυρα την επικαλείται ως μέσο προστασίας των ζωτικών εθνικών της συμφερόντων.

Στον εναέριο χώρο, οι θέσεις αντιστρέφονται: η Τουρκία επικαλείται τη Σύμβαση του Σικάγου του 1944, υποστηρίζοντας ότι το εύρος του εθνικού εναέριου χώρου δεν μπορεί να υπερβαίνει εκείνο των χωρικών υδάτων. Αμφισβητεί, συνεπώς, τη νομιμότητα της ελληνικής ζώνης των 10 ναυτικών μιλίων, καθώς τα χωρικά ύδατα εκτείνονται στα 6. Η Ελλάδα, από την πλευρά της, θεμελιώνει τη θέση της στο προεδρικό διάταγμα του 1931 και στην πρακτική της Τουρκίας, η οποία, σύμφωνα με την ελληνική επιχειρηματολογία, αποδεχόταν επί δεκαετίες τη συγκεκριμένη ρύθμιση χωρίς επίσημη διαμαρτυρία.

Διεθνές δίκαιο: Δυο διαφορετικές αναγνώσεις

Συνοψίζοντας, αναδεικνύονται δύο διακριτές προσεγγίσεις του διεθνούς δικαίου. Η Αθήνα επικαλείται πρωτίστως το γράμμα των διεθνών συμβάσεων και τη δεσμευτικότητα των κανόνων, ενώ η Άγκυρα δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην αρχή της ευθυδικίας και στις προσαρμογές που απορρέουν από τη διεθνή νομολογία, χωρίς να παραλείπει να επικαλείται το γράμμα των συνθηκών όταν αυτό εξυπηρετεί τις θέσεις της, όπως στην περίπτωση της Λωζάνης και της Σύμβασης του Σικάγου.

Η ελληνοτουρκική διαφορά έφτασε στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης το 1976, κατόπιν ελληνικής προσφυγής για την υφαλοκρηπίδα του Αιγαίου, αλλά το 1978 το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν είχε δικαιοδοσία να εξετάσει την υπόθεση. Μια νέα κοινή προσφυγή προϋποθέτει συμφωνία ως προς το αντικείμενο της διαφοράς: η Αθήνα περιορίζει την ατζέντα στην οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ, ενώ η Άγκυρα επιδιώκει να συμπεριλάβει το ευρύτερο πλέγμα των διμερών διαφορών.

Με την ανάπτυξη της «Ασπίδας» να προγραμματίζεται έως το 2029, η εγκατάσταση του αμυντικού συστήματος αναμένεται να δοκιμάσει στην πράξη μία από τις πλέον ευαίσθητες πτυχές της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης: το καθεστώς των νησιών και τη σύνδεσή του με τις αμυντικές επιλογές της Αθήνας.

Διαβάστε ακόμη

Από την «Ασπίδα του Αχιλλέα» μέχρι την ΑΟΖ : Η γεωπολιτική και νομική αντιπαράθεση Ελλάδας - Τουρκίας στο Αιγαίο

Ποιος κερδίζει πολιτικά από το χάος στη Γαλλία; Η επόμενη μέρα μετά τις βίαιες διαδηλώσεις

Το φαινόμενο των συχνών αναταράξεων: Πώς η κλιματική κρίση αλλάζει τις πτήσεις

Η ιστορία της Ρουθ Σνάιντερ: Ο μοναδικός άνθρωπος που φωτογραφήθηκε να ξεψυχά στην ηλεκτρική καρέκλα