Κόκκαλα δεν έχει, μα κόκκαλα τσακίζει… Η γλώσσα και τα στερεότυπα γύρω από την αναπηρία

Γράφει η Δρ. Νεφέλη Ράντου*

Η λαϊκή αυτή θυμοσοφία παραπέμπει στη «ΓΛΩΣΣΑ» και τη βαρύνουσα σημασία που έχει ο λόγος. Οι λέξεις που επιλέγουμε στην καθημερινή μας επικοινωνία έχουν δύναμη, επηρεάζουν και διαμορφώνουν συνειδήσεις, ενώ μπορεί να πληγώσουν βαθιά. Πηγαίνοντας τη λαϊκή θυμοσοφία ένα βήμα παραπέρα, η ευθύνη όσων λέμε είναι μεγάλη.

Πόσες φορές συμπεριλαμβάνουμε στην επικοινωνία μας αναφορές στην αναπηρία για να επισημάνουμε κάτι που μας φαίνεται διαφορετικό, κακό ή περίεργο;

Πόσο συχνά έχουμε αναγνώσει, ακούσει ή αναπαράξει φράσεις όπως οι παρακάτω:

«Μόνο τρελός θα το έλεγε αυτό!»
«Ξεκόλλα! Μην κάνεις σαν αυτιστικός».
«Οι αρμόδιοι κωφεύουν και δε λαμβάνουν μέριμνα».
«Ανάπηρος είσαι και δεν μπορείς;»
«Δεν παρακολουθείς! Φουλ ΔΕΠ-Υ!»
«Παραλύω από τον φόβο!»
«Ο προϊστάμενός μου είναι σχιζοφρενής».
«Στραβός είσαι και δεν το βλέπεις;»
«Έλεος με τον αυτισμό σου!»
«Η συζήτηση αυτή είναι ανάπηρη».

Ας ορίσουμε το ζήτημα: Τα γλωσσικά τετριμμένα

Σε αυτές και σε πολλές άλλες φράσεις της δημοφιλούς κουλτούρας, αντανακλάται η αφηρημένη γενίκευση ότι η αναπηρία έχει αρνητικό πρόσημο. Η απόκλιση από το σύνηθες, το μη «κανονικό», η ύπαρξη περιορισμών σε αισθητηριακά, νοητικά και νευρολογικά χαρακτηριστικά ενός ατόμου δεν είναι αποδεκτή υπό το πρίσμα των μη-ανάπηρων ατόμων, τα οποία έχουν την ανάγκη να επισημάνουν τη διαφοροποίηση με σκωπτική διάθεση.

Αν αναμένεται να υπάρχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και προκύπτει κάποια παρέκκλιση, η ανάγκη σχολιασμού στο πλαίσιο κριτικής/αυτοκριτικής, συνεπάγεται αυτόματα διαχωρισμό. Διαχωρίζεται η ικανότητα από τη μη ικανότητα, ενώ απορρίπτεται η διαφορετικότητα.

Οι προκαταλήψεις και οι ρατσιστικές συμπεριφορές εκδηλώνονται υπό τον φόβο του διαφορετικού ή για την επιβεβαίωση της ανωτερότητας ή ακόμα και ακούσια. Συχνά, δεν το επιλέγουμε συνειδητά αλλά καταφεύγουμε σε τέτοιες φράσεις και χρησιμοποιούμε όρους, οι οποίοι λειτουργούν προς την κατεύθυνση του διαχωρισμού και των διακρίσεων.

Αναπαράγουμε πολλάκις και άκριτα λέξεις που τις έχουμε δει ή ακούσει. Ακόμα και αν τα άτομα με αναπηρία πιθανώς πληγώνονται από τη χρήση τους, αυτό στο παρόν κείμενο τίθεται ως ελάσσον.

Γλώσσα, σκέψη και κουλτούρα συνδέονται στενά. Αν επιθυμούμε να προοδεύουμε ως κοινωνία, αναγνωρίζουμε τη δύναμη της γλώσσας ως φορέα κουλτούρας και αξιολογούμε τη χρήση της. Αυτό είναι το μείζον σε επίπεδο κοινωνίας.

Ας διαχειριστούμε το ζήτημα: Αίρουμε τα γλωσσικά τετριμμένα

Όλοι συμφωνούμε – σε θεωρητικό επίπεδο τουλάχιστον – ότι η κοινωνική ομάδα των ατόμων με αναπηρία δεν πρέπει να περιθωριοποιείται. Βήμα προς την ορθή κατεύθυνση αποτελεί η αξιολόγηση του λεξιλογίου που χρησιμοποιούμε και η κριτική στάση απέναντι σε γλωσσικά κλισέ. Η γενικόλογη εξίσωση της αναπηρίας με κάτι αρνητικό είναι επί της αρχής άστοχη και διευρύνει την απόσταση μεταξύ ανάπηρων και μη-ανάπηρων ατόμων.

Βρίσκουμε συνώνυμα ή λέξεις ουδέτερες- λέξεις, δηλαδή, που δεν έχουν αρνητική έννοια, ούτε παραπέμπουν σε κάποιο αισθητηριακό έλλειμμα, κοινωνικό χαρακτηριστικό ή νευρολογική διαφορά. Επί παραδείγματι, η φράση «Αυτό είναι για ανάπηρους» μπορεί να αντικατασταθεί με «Αυτό δεν είναι λειτουργικό / πρακτικό» και η φράση «Τυφλός είσαι;» με «Μάλλον δεν το πρόσεξες».

Χρησιμοποιούμε έτσι ουδέτερη γλώσσα και απαλλάσσουμε τον καθημερινό μας λόγο από στερεοτυπικές αντιλήψεις.

Εκπαιδευόμαστε, μελετούμε την επιστημονική βιβλιογραφία και δείχνουμε ειλικρινές ενδιαφέρον για να εξελίξουμε τη γλώσσα (και τη σκέψη μας) και να μεταλαμπαδεύσουμε στα παιδιά μας μία γλωσσική κουλτούρα πλουσιότερη και ορθότερη από αυτή που παραλάβαμε.

Επίσης, ρωτάμε όσους γνωρίζουν: τα ίδια τα άτομα με αναπηρία πρωτίστως ή τους επαγγελματίες του χώρου.

Η αλλαγή ξεκινά από τη γλώσσα

Αν και η γλώσσα δεν περιορίζει απόλυτα τη σκέψη, διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Η γλώσσα που χρησιμοποιείται για την περιγραφή της αναπηρίας είναι καθοριστική για την κοινωνική στάση που κάποιος υιοθετεί. Ετικέτες και εύπεπτες καθολικεύσεις όπως οι παραπάνω συντελούν στην αναπαραγωγή στερεοτύπων και την εμπέδωση ρατσιστικής νοοτροπίας. Τις απορρίπτουμε.

Η αποδοχή της ανθρώπινης ποικιλομορφίας αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατίας, άλλωστε, ενώ θέσεις περί θεραπείας της αναπηρίας και σύγκλισης της διαφορετικότητας με τη νόρμα δεν έχουν -και δεν μπορούν να έχουν- κανένα επιστημονικό έρεισμα.

Ο μισαναπηρικός λόγος (ableist language) δεν έχει θέση στη σύγχρονη κοινωνία. Είναι προφανές ότι η δόμηση ενός λεξιλογίου απαλλαγμένου από προκαταλήψεις δεν αρκεί. Αποτελεί, όμως, μία δυνατή εκκίνηση…

*Η Δρ. Νεφέλη Ράντου εξειδικεύεται σε στρατηγικές επικοινωνίας και προσβασιμότητας. Είναι διερμηνέας νοηματικής γλώσσας στην ΕΡΤ και ιδρύτρια της syNNergy.

Διαβάστε ακόμη

Στο «κόκκινο» ξανά η Μέση Ανατολή: Το Ισραήλ βομβάρδισε ως απάντηση το Ιράν: Εκρήξεις σε Τεχεράνη, Ταμπρίζ και Ισφαχάν

Η τελευταία μπλόφα του Τζέιμς Δαλαμάγκα πριν από τη σύλληψη - Πώς τον έπιασαν μετά από τρεις δεκαετίες

«Μπερδεμένος» ο καιρός αυτή τη βδομάδα: Πότε αναμένονται... 37άρια και πότε μπόρες - Πρόγνωση Μαρουσάκη

Το οριστικό deal Σαλμά με τη Χαριλάου Τρικούπη, η αποκάλυψη Πολάκη για το τηλεφώνημα Τσίπρα και ο φόβος της κυβέρνησης για διπλό εγκλωβισμό