22η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης: Η νέα γενιά αναγνωστών και η «phygital» εποχή

Η δεύτερη ημέρα της 22ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης επιβεβαίωσε με τον πιο εμφατικό τρόπο ότι το βιβλίο εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους πιο ενεργούς πυρήνες δημόσιου διαλόγου και πολιτιστικής έκφρασης. Από νωρίς το πρωί μέχρι αργά το βράδυ, οι αίθουσες, τα περίπτερα και οι χώροι των εκδηλώσεων γέμισαν από επισκέπτες κάθε ηλικίας, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα μεγάλης κινητικότητας, ανταλλαγής ιδεών και ουσιαστικής συμμετοχής.

Συγγραφείς, εκδότες, μεταφραστές, πανεπιστημιακοί, εκπαιδευτικοί και αναγνώστες συναντήθηκαν σ' έναν κοινό χώρο, όπου η λογοτεχνία συνδέθηκε με τα μεγάλα ζητήματα της εποχής, όπως την τεχνητή νοημοσύνη, την ελευθερία του λόγου, τις αλλαγές στις αναγνωστικές συνήθειες, την επιρροή των social media και τη θέση του δημιουργού σε μια ψηφιακή πραγματικότητα που μεταβάλλεται διαρκώς.

Η τεχνητή νοημοσύνη στο επίκεντρο των συζητήσεων

Ιδιαίτερο βάρος είχαν οι εκδηλώσεις που αφορούσαν την τεχνητή νοημοσύνη και τις επιπτώσεις που έχει στον χώρο του βιβλίου και της δημιουργίας. Η Senja Pozar, από το Journal for Artificial Intelligence and Sustainable Development, παρουσίασε το αυξανόμενο διεθνές ενδιαφέρον γύρω από τη σύνδεση της τεχνητής νοημοσύνης με τον πολιτισμό, τα μέσα ενημέρωσης και το βιβλίο, επισημαίνοντας ότι όλο και περισσότερες έρευνες επικεντρώνονται πλέον στον ρόλο της εκπαίδευσης απέναντι στις νέες τεχνολογίες. Όπως τονίστηκε, το μεγάλο στοίχημα δεν αφορά μόνο τους μαθητές, που ήδη ζουν μέσα στην ψηφιακή πραγματικότητα, αλλά και τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι καλούνται να κατανοήσουν και να αξιοποιήσουν δημιουργικά τα εργαλεία της ΤΝ.

Στη διάρκεια της συζήτησης εκφράστηκε έντονος προβληματισμός για τη δυσκολία αξιολόγησης της αξιοπιστίας του ψηφιακού περιεχομένου, αλλά και για τη σύγχυση που προκαλεί η υπερπληροφόρηση στη νέα γενιά. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στο γεγονός ότι μεγάλος αριθμός μαθητών δυσκολεύεται πλέον να διακρίνει την εγκυρότητα των πληροφοριών που καταναλώνει καθημερινά στο διαδίκτυο, κάτι που αναδεικνύει ακόμη περισσότερο την ανάγκη για ψηφιακή παιδεία και κριτική σκέψη.

Παράλληλα παρουσιάστηκαν διεθνείς πρωτοβουλίες, όπως η Διεθνής Ολυμπιάδα Τεχνητής Νοημοσύνης και τα ανοικτά εκπαιδευτικά εργαλεία που αναπτύσσονται με τη στήριξη οργανισμών όπως η UNESCO, με βασικό στόχο τη δημιουργία ενός πιο ουσιαστικού και δημοκρατικού πλαισίου εκπαίδευσης γύρω από την ΤΝ.

Η νέα γενιά αναγνωστών και η «phygital» εποχή

Στο επίκεντρο βρέθηκε και η ανησυχία για τη σταδιακή απομάκρυνση των νέων από την ανάγνωση. Ο αντιπρόεδρος του ΕΛΙΒΙΠ, Παναγιώτης Κάπος, υπογράμμισε ότι οι δείκτες αναγνωσιμότητας στις νεότερες ηλικίες παρουσιάζουν πτώση, σημειώνοντας ωστόσο ότι οι νέοι εξακολουθούν ν' αναζητούν περιεχόμενο που συνομιλεί ουσιαστικά με τα ενδιαφέροντα και τις εμπειρίες τους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον συγκέντρωσε η παρουσίαση του προγράμματος Phygital Readers, ενός πιλοτικού εγχειρήματος που επιχειρεί να χρησιμοποιήσει την τεχνητή νοημοσύνη ως εργαλείο ενίσχυσης της φιλαναγνωσίας. Η βασική ιδέα του προγράμματος στηρίζεται στην παραδοχή ότι οι νεότερες γενιές κινούνται πλέον σ' έναν υβριδικό κόσμο, όπου το φυσικό και το ψηφιακό συνυπάρχουν διαρκώς.

Οι ομιλητές τόνισαν ότι το ζητούμενο δεν είναι η σύγκρουση με την τεχνολογία, αλλά η αξιοποίησή της με τρόπο που να οδηγεί τελικά πίσω στο ίδιο το βιβλίο και στην ουσιαστική εμπειρία της ανάγνωσης. Όπως χαρακτηριστικά τόνισε η Αιμιλία Διαμαντοπούλου, «η οθόνη δεν είναι ο προορισμός. Το βιβλίο είναι».

Ελευθερία λόγου, πνευματικά δικαιώματα και οι νέες απειλές της ψηφιακής εποχής

Έντονο ενδιαφέρον προκάλεσαν και οι συζητήσεις γύρω από τις προκλήσεις που δημιουργεί η τεχνητή νοημοσύνη για τα πνευματικά δικαιώματα και την ελευθερία της έκφρασης. Εκπρόσωποι της διεθνούς εκδοτικής κοινότητας προειδοποίησαν ότι η ανεξέλεγκτη χρήση έργων από μεγάλες πλατφόρμες χωρίς συναίνεση ή αποζημίωση των δημιουργών απειλεί να ανατρέψει θεμελιώδεις ισορροπίες στον χώρο του πολιτισμού.

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στις νομικές μάχες που ήδη ξεκινούν διεθνώς για την προστασία των δημιουργών, αλλά και στις πρώτες προσπάθειες κρατικής παρέμβασης απέναντι στις εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης. Οι ομιλητές υπογράμμισαν ότι χωρίς συλλογική διεκδίκηση και νέο θεσμικό πλαίσιο, ο χώρος του βιβλίου και της δημιουργίας κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπος με μια πρωτοφανή αποδυνάμωση.

Παράλληλα, η συζήτηση επεκτάθηκε στις επιπτώσεις των social media, της παραπληροφόρησης και των deepfake τεχνολογιών στη δημόσια σφαίρα. Όπως επισημάνθηκε, η τεχνητή νοημοσύνη δεν επηρεάζει μόνο την παραγωγή περιεχομένου, αλλά και την ίδια την έννοια της αλήθειας, καθώς γίνεται ολοένα δυσκολότερο να διακρίνει κανείς το αυθεντικό από το κατασκευασμένο.

Η ανθρώπινη δημιουργία παραμένει αναντικατάστατη

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε και η συζήτηση για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στη μετάφραση και ειδικά στις λεγόμενες «μικρές γλώσσες». Οι συμμετέχοντες αναγνώρισαν ότι τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να βοηθήσουν στην πρώτη γνωριμία με ένα έργο ή στην επιτάχυνση ορισμένων διαδικασιών, όχι όμως ν' αντικαταστήσουν τη βαθιά ανθρώπινη εργασία της λογοτεχνικής μετάφρασης.

Το βασικό συμπέρασμα που κυριάρχησε σε όλες σχεδόν τις παρεμβάσεις ήταν πως, όσο κι αν εξελίσσεται η τεχνολογία, η ανάγκη του ανθρώπου να αφηγείται ιστορίες, να δημιουργεί και να εκφράζεται παραμένει βαθιά ανθρώπινη υπόθεση. Η τέχνη, η λογοτεχνία και η δημιουργία εξακολουθούν να στηρίζονται στην εμπειρία, στο συναίσθημα, στη μνήμη και στην ανθρώπινη συνείδηση, στοιχεία που καμία μηχανή δεν μπορεί να αναπαράγει ολοκληρωμένα.

Πώς το BookTok αλλάζει την αγορά βιβλίου

Το BookTok βρέθηκε στο επίκεντρο ως ένα φαινόμενο που έχει ήδη επηρεάσει σημαντικά την αγορά βιβλίου, δημιουργώντας νέες αναγνωστικές τάσεις και δίνοντας νέα δυναμική ακόμη και σε παλαιότερους τίτλους. Εκδότες και επαγγελματίες του χώρου αναγνώρισαν ότι τα social media μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρα ανάμεσα στο βιβλίο και τις νεότερες ηλικίες, χωρίς όμως να αρκούν από μόνα τους για τη δημιουργία ουσιαστικών και σταθερών αναγνωστών. 

«Το "Λίγη Ζωή" είχε ήδη πάει αρκετά καλά στην Ελλάδα. Μετά την καραντίνα, όμως, στο BookTok έγινε πραγματικός πανικός και το βιβλίο απέκτησε μια δεύτερη ζωή. Άνθρωποι που ίσως δεν θα το επέλεγαν ποτέ, το διάβασαν επειδή έβλεπαν creators να μιλούν συγκινημένοι και να περιγράφουν πόσο τους επηρέασε συναισθηματικά», ανέφερε η Αγγελική Μποζίκη, υπεύθυνη επικοινωνίας στις εκδόσεις Ψυχογιός, περιγράφοντας πώς βιβλία που είχαν ήδη κυκλοφορήσει, απέκτησαν ξανά τεράστια απήχηση μέσω της πλατφόρμας.

Το ενδιαφέρον, σύμφωνα με τους εκδότες, είναι ότι το BookTok δεν ανέδειξε μόνο νέες κυκλοφορίες, αλλά έφερε ξανά στο προσκήνιο και βιβλία παλαιότερων ετών. Τίτλοι που θεωρούνταν σχεδόν «ξεχασμένοι» ή ακόμη και κοντά στην εξάντληση άρχισαν ξαφνικά να καταγράφουν εντυπωσιακή ζήτηση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε το «Το τραγούδι του Αχιλλέα» της Madeline Miller, όπως αποκάλυψε ο Γιάννης Πλιώτας, διευθυντής marketing των εκδόσεων Διόπτρα. «Ήταν ένα βιβλίο που βρισκόταν στα όρια της εξάντλησης και ξαφνικά άρχισαν να έρχονται συνεχώς παραγγελίες. Προσπαθούσαμε να καταλάβουμε τι ακριβώς συνέβαινε», είπε. «Τελικά ανακαλύψαμε ένα άρθρο των New York Times, τον Μάρτιο του 2021, που εξηγούσε πώς κλαίγοντας στο BookTok πωλούνται βιβλία. Από εκείνη τη στιγμή αλλάξαμε και εμείς σταδιακά τη στρατηγική μας», πρόσθεσε.

Παράλληλα, ιδιαίτερος προβληματισμός εκφράστηκε για το εκπαιδευτικό σύστημα και την αποστήθιση που, όπως ειπώθηκε, απομακρύνει τα παιδιά από τη χαρά της ανάγνωσης και της έρευνας. Εκπαιδευτικοί και ομιλητές στάθηκαν στην ανάγκη ενίσχυσης της κριτικής σκέψης, αλλά και στην αναβάθμιση των σχολικών βιβλιοθηκών ως ζωντανών πυρήνων πολιτισμού και γνώσης.

Τα στοιχεία που δείχνουν ότι το βιβλίο αντέχει

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασαν και τα στοιχεία για τη φετινή εκδοτική παραγωγή στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν, η ελληνική βιβλιοπαραγωγή παραμένει σε υψηλά επίπεδα, ξεπερνώντας και φέτος τους 11.000 νέους τίτλους.

Η λογοτεχνία εξακολουθεί να κυριαρχεί, με περισσότερους από 4.000 νέους τίτλους, ενώ αξιοσημείωτη άνοδο σημειώνει το παιδικό βιβλίο, το οποίο έφτασε στο 24% της συνολικής παραγωγής, γεγονός που δείχνει ότι η επένδυση στη νέα γενιά αναγνωστών παραμένει ισχυρή. Την ίδια στιγμή, οι αυτοεκδόσεις ξεπέρασαν τους 1.800 τίτλους, στοιχείο που αποτυπώνει τη διαρκώς αυξανόμενη παρουσία ανεξάρτητων δημιουργών στον εκδοτικό χώρο.

Η έρευνα ανέδειξε ακόμη πως το έντυπο βιβλίο εξακολουθεί να κυριαρχεί στην ελληνική αγορά, καθώς σχεδόν το 96% των εκδόσεων κυκλοφορεί σε έντυπη μορφή. Στα μεταφρασμένα έργα, η αγγλική γλώσσα παραμένει κυρίαρχη ως γλώσσα πρωτοτύπου, ενώ η μέση τιμή του βιβλίου παρουσίασε μικρή αύξηση σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασαν και τα στοιχεία για τη συγκέντρωση της παραγωγής, καθώς περισσότεροι από τους μισούς νέους τίτλους εκδίδονται από 51 εκδοτικές επιχειρήσεις, ενώ πάνω από 111 εκδότες παρουσιάζουν περισσότερους από δύο νέους τίτλους κάθε μήνα. Οι διοργανωτές σημείωσαν ότι τα στοιχεία της έρευνας λειτουργούν πλέον ως βασικό εργαλείο καταγραφής των μεταβολών του ελληνικού εκδοτικού τοπίου, αλλά και ως αφετηρία προβληματισμού για το μέλλον του βιβλίου στην Ελλάδα.

Διαβάστε ακόμη

«Υψηλής τεχνολογίας επιθετικό όπλο»: Θρίλερ με το drone στη Λευκάδα - Τι λέει ο ψαράς που το βρήκε

Τέλος ιστοσελίδα με πάνω από 20.000 βίντεο βιασμών αναίσθητων γυναικών: Η έρευνα του CNN που τη «γκρέμισε»

Πώς… ο Πούτιν και ο πόλεμος χάλασαν την Πρωτομαγιά: Πόσο μπορεί να επηρεάσει τα καιρικά φαινόμενα ανθρώπινος παράγων

Metallica: «Ξύπνα, Αθήνα», μας λένε σε πρωινή ανάρτησή τους - Είμαστε όλοι ξύπνιοι και... πολύ ψύχραιμοι!