Λίμνη Μαραθώνα: Ιστορικές και ανέκδοτες φωτογραφίες από τα 90 χρόνια της
Άποψη του Φράγματος Μαραθώνα, π. 1930-1931 (Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)

ΛΙΜΝΗ ΜΑΡΑΘΩΝΑ: ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΝΕΚΔΟΤΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΠΟ ΤΑ 90 ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ

Εννέα δεκατίες πέρασαν από την ολοκλήρωση των εργασιών για την κατασκευή του φράγματος του Μαραθώνα και τη δημιουργία της τεχνητής λίμνης, με το νερό της οποίας λύθηκε το πρόβλημα της ύδρευσης στην Αθήνα. Η ΕΥΔΑΠ γιορτάζει την επέτειο με μια μεγάλη έκθεση ιστορικού και φωτογραφικού υλικού της εποχής εκείνης 

Ενενήντα χρόνια κλείνει φέτος το φράγμα του Μαραθώνα, ένα τεράστιο έργο υποδομής της εποχής του, το οποίο κατάφερε να «ξεδιψάσει» την Αθήνα στα χρόνια μετά τη μικρασιατική καταστροφή όταν οι ανάγκες της σε νερό είχαν πολλαπλασιαστεί καθώς είχε υποδεχτεί περίπου 1,3 εκατομμύριο πρόσφυγες. Για πρώτη φορά η ΕΥΔΑΠ ανοίγει στο κοινό το ιστορικό και φωτογραφικό της αρχείο διοργανώντας έκθεση για την επέτειο των 90 ετών του φραγματος με τίτλο "Η Μεγάλη Πρόκληση: 90 χρόνια Φράγμα Μαραθώνα", στο Κέντρο Πολιτισμού "Ελληνικός Κόσμος" (Πειραιώς 254, Ταύρος).

Η κατασκευή της τεχνητής λίμνης και του φράγματος του Μαραθώνα εγκαινιάστηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1929. Το τοξωτό φράγμα εξολοκλήρου επενδεδυμένο με πεντελικό μάρμαρο όμοιο με αυτό του Παρθενώνα, χρειάστηκε τρία χρόνια για να κατασκευαστεί από το 1926 έως το 1929. Στόχος ήταν να επιλύσει ένα κρίσιμο πρόβλημα που ταλαιπωρούσε την Αθήνα ήδη από τα αρχαία χρόνια, αυτό της λειψυδρίας.

Εως τότε στο πέρασμα των αιώνων είχαν δημιουργηθεί υδραγωγεία, δημόσιες βρύσες, πηγάδια, ενώ την εμφάνισή τους είχαν κάνει και οι νερουλάδες, οι οποίοι «εξαφανίστηκαν» μετά την κατασκευή του φράγματος, χωρίς όμως τίποτα απο αυτά να παρέχει μόνιμη λύση στο πρόβλημα.

Η σύμβαση για το έργο υπεγράφη το 1925 μεταξύ του ελληνικού δημοσίου, της αμερικανικής εταιρίας ΟΥΛΕΝ και της Τράπεζας των Αθηνών. Υπολογίζεται ότι στην κατασκευή του τοξωτού φράγματος απασχολήθηκαν συνολικά περίπου 2.000 άτομα, στα οποία είχε παραχωρηθεί σωρεάν σίτιση και στέγη δεδομένου ότι τα συγκοινωνιακά μέσα της εποχής δεν επέτρεπαν στους εργάτες να επιστρέφουν καθημερινά στα σπίτια τους στην Αθήνα και έτσι παρέμεναν στον Μαραθώνα.

Για να μπορέσει να ολοκληρωθείι το έργο κατασκευάστηκε μια σήραγγα μήκους 13,4 χιλιομέτρων μέσω της οποίας θα μεταφερόταν το νερό από το Μαραθώνα στην Αθήνα, η σήραγγα του Μπογιατίου που καταλήγει στη Χελιδονού. Μέσω της σήραγγας ένα χρόνο μετά τα εγκαίνια του φράγματος, μεαφέρονταν 500 γαλόνια νερό ανά δευτερόλεπτο, από τον Μαραθώνα στις υδρευτικές εγκαταστάσεις του Γαλατσίου.

Λίμνη Μαραθώνα: Ιστορικές και ανέκδοτες φωτογραφίες από τα 90 χρόνια της
Εργασίες μηχανικών για την κατασκευή της Σήραγγας Μπογιατίου (Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)
Λίμνη Μαραθώνα: Ιστορικές και ανέκδοτες φωτογραφίες από τα 90 χρόνια της
Ο μεταλλικός δακτύλιο που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή της σήραγγας του Μπογιατίου (πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)
Λίμνη Μαραθώνα: Ιστορικές και ανέκδοτες φωτογραφίες από τα 90 χρόνια της
Συνεργείο που εργάστηκε στη διάνοιξη της Σήραγγας Μπογιατίου, σε αναμνηστική φωτογραφία (Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)

Σήμερα, ο ταμιευτήρας του Μαραθώνα χρησιμοποιείται κυρίως για την αποθήκευση νερού, για λόγους ασφαλείας λόγω της εγγύτητας του στην Αθήνα, αλλά και ως έργο αναρρύθμισης για την διαχείριση της διακύμανσης της ζήτησης. Η στάθμη του διατηρείται σε ένα περιορισμένο σχετικά εύρος, ώστε να υπάρχει πάντοτε διαθέσιμο ένα απόθεμα ασφαλείας χωρίς να υφίσταται κίνδυνος υπερχείλισης. Με βάση την υφιστάμενη διαχείριση και λειτουργία του φράγματος από την ΕΥΔΑΠ, αυτό το απόθεμα ασφαλείας διατηρείται αφενός για την κάλυψη της αυξημένης θερινής ζήτησης για την ύδρευση της Αθήνας και αφετέρου για την αντιμετώπιση έκτακτων περιστατικών.

Στόχος της έκθεσης για το βασικό υδροδοτικό έργο της Αττικής έως το 1959 οπότε και αποφασίστηκε η άντληση νερού από τη λίμνη Υλίκη, είναι να παρουσιαστεί ο πρώτος σύγχρονος ταμιευτήρας της ελληνικής πρωτεύουσας και να αναδειχθεί η σημαντικότητά του, τόσο από μηχανικής όσο και από πολιτιστικής και κοινωνικής άποψης.

Λίμνη Μαραθώνα: Ιστορικές και ανέκδοτες φωτογραφίες από τα 90 χρόνια της
Τα εγκαίνια του Φράγματος του Μαραθώνα, 1929 (Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)
Λίμνη Μαραθώνα: Ιστορικές και ανέκδοτες φωτογραφίες από τα 90 χρόνια της
Φωτόγραφία από τα εγκαίνια. Στο κέντρο απεικονίζεται ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος (πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)
Λίμνη Μαραθώνα: Ιστορικές και ανέκδοτες φωτογραφίες από τα 90 χρόνια της
Στάδιο κατασκευής του Φράγματος Μαραθώνα, 1927 (Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)

Την έκθεση εγκαινίασε χθες το βράδυ ο υπουργός Υποδομών, Κώστας Καραμανλής, ο οποίος σημείωσε πως το συγκεκριμένο έργο αποτελεί «φάρο» για το τι σημαίνει πραγματικά η υλοποίηση μεγαλων έργων υποδομής: «Το Φράγμα του Μαραθώνα έδωσε πρακτική και άμεση λύση σε ένα σημαντικό πρόβλημα της καθημερινότητας της εποχής του, αλλά και άντεξε –κι αντέχει- στον χρόνο. Χαρακτηριζόταν από καινοτομία. Ήταν αποτέλεσμα άψογης συνεργασίας παραγωγικών δυνάμεων της Ελλάδας και του εξωτερικού. Υλοποιήθηκε με σοβαρότητα, υπευθυνότητα και αξιοσημείωτη ταχύτητα για τα δεδομένα του έργου και της εποχής. Δημιούργησε θέσεις εργασίας και συνετέλεσε ουσιαστικά στην ανάπτυξη της χώρας».

Για «θαύμα αποφασιστικότητας και αφοσίωσης» έκανε λόγο ο ο Διευθύνων Σύμβουλος της ΕΥΔΑΠ Χάρης Σαχίνης συμπληρώνοντας πως το φράγμα του Μαραθώνα «έγινε πραγματικότητα επειδή όλοι ανέλαβαν τις ευθύνες τους και δούλεψαν σκληρά για να έρθει το αποτέλεσμα που επιδίωκαν». Για το εμβληματικό έργο μίλησε και ο Πρόεδρος των ΕΛΤΑ, Πολυχρόνης Γριβέας, ο οποίος παρουσίασε και τα ειδικά συλλεκτικά φιλοτελικά προϊόντα των Ελληνικών Ταχυδρομείων γι΄αυτό.

Η έκθεση φιλοξενείται στο  Κέντρο Πολιτισμού «Ελληνικός Κόσμος» (Πειραιώς 254, Ταύρος), από τις 12 Νοεμβρίου 2019 έως 7 Φεβρουαρίου 2020 και η είσοδος είναι ελεύθερη στο ευρύ κοινό. Διερευνά ποιο ήταν το συγκείμενο της εποχής κατασκευής του έργου, ποιοι εργάστηκαν γι’ αυτό και υπό ποιες συνθήκες, τι σώζεται από την κατασκευή του 90 χρόνια μετά και πόσο επηρέασε το εργοτάξιο αυτό στην οργάνωση των μετέπειτα τεχνικών έργων στη χώρα μας. Οι τρεις θεματικές ενότητες είναι η σύνθετη κατασκευή, το πρότυπο και πολυπληθές εργοτάξιο και η διατήρηση στη μνήμη.

Στην έκθεση οι επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να δουν φωτογραφικό υλικό (σε έντυπη και ψηφιακή παρουσίαση), αρχιτεκτονικά σχέδια και χάρτες (σε έντυπη και ψηφιακή παρουσίαση), έγγραφα τεκμήρια (συμβάσεις, επιστολές και άλλα επίσημα έγγραφα, βιβλία), αντικείμενα, όπως εργαλεία χρήσης της κατασκευής και της καθημερινής ζωής του Φράγματος του Μαραθώνα στα τέλη της δεκαετίας 1920, τρισδιάστατη αναπαράσταση της κατασκευής του καθώς και κινηματογραφική ταινία μικρού μήκους της εποχής, με πλάνα από τις φάσεις του εργοταξίου. Τα πλάνα είχαν γυριστεί με την τεχνική του βωβού κινηματογράφου, έχουν μονταριστεί για το σκοπό της έκθεσης και έχουν επενδυθεί ηχητικά. 

 

Άποψη του Φράγματος και του κτίσματος, αντιγράφου του Θησαυρού των Αθηναίων, περίπου 1931 (Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)

Σύμφωνα με τις ανακοινωσεις που έκανε ο κ. Καραμανλής κατά τη διάρκεια των εγκαινίων της έκθεσης, την περίοδο αυτή, βρίσκεται σε εξέλιξη από την αρμόδια Διεύθυνση του υπουργείου διαγωνισμός για την ανάθεση Ειδικής Διαχειριστικής Μελέτης για το Εξωτερικό Υδροδοτικό Σύστημα. Σκοπός είναι η διερεύνηση της επάρκειας των υδάτων. Από την μελέτη θα προκύψει ο απαιτούμενος προγραμματισμός και οι προτεραιότητες των μελετών και κατασκευής έργων για την ενίσχυση της ύδρευσης της Πρωτεύουσας, αλλά και των υπόλοιπων περιοχών.

Επίσης, στον προγραμματισμό του υπουργείου περιλαμβάνεται η εκπόνηση μελετών και η σύνταξη τευχών δημοπράτησης για την κατασκευή πλωτού αντλιοστασίου στη Λίμνη Μαραθώνα, καθώς και καταθλιπτικού αγωγού εξωτερικού υδραγωγείου που θα συνδέει το αντλιοστάσιο με τον υφιστάμενο αγωγό που τροφοδοτεί το διυλιστήριο Κιούρκων. Σε περιπτώσεις διακοπής της τροφοδοσίας από το υδραγωγείο Υλίκης – Μαραθώνα, το υπό μελέτη έργο μπορεί να αποτελέσει τη δικλείδα ασφαλείας του υδροδοτικού συστήματος.

Παράλληλα βρίσκεται σε εξέλιξη μελέτη για τα απαιτούμενα έργα αντιπλημμυρικής προστασίας στην περιοχή του Μαραθώνα. Προτείνονται 2 φράγματα ανάσχεσης, το Φράγμα ρέματος Οινόης και το Φράγμα Αγίας Τριάδας. Στην παρούσα φάση, έχει υποβληθεί η Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, προκειμένου να εκκινήσει η διαδικασία της διαβούλευσης για την έκδοση περιβαλλοντικών όρων. Το εκτιμώμενο κόστος των προτεινόμενων έργων ανέρχεται σε 50 εκατ. ευρώ.

Αναβρυτήρια που τοποθέτησε η Ελληνική Εταιρεία Υδάτων για τους διερχόμενους στο Ζάππειο (Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)
ΕΞΥΠΝΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗ