Brexit: Ο «Πινόκιο» Μπόρις Τζόνσον, το φάντασμα της Θάτσερ και η Αριστερά
copyright: APimages

BREXIT: Ο «ΠΙΝΟΚΙΟ» ΜΠΟΡΙΣ ΤΖΟΝΣΟΝ, ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΘΑΤΣΕΡ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ

Ποιες είναι οι επιδιώξεις του Βρετανού πρωθυπουργού, τι προσδοκά από τη διαφήμιση της «ειδικής σχέσης» με τις ΗΠΑ και ποιες είναι  οι «ελπίδες» της εργατικής τάξης σε μια πιθανή έξοδο από την Ευρωπαϊκή Ένωση

Η περίπτωση του αριστοκράτη που σε κρίσιμες στιγμές εκφράζει τους πληβείους της κοινωνίας του είναι συνηθισμένη στην Ιστορία. Άλλοτε ο αριστοκράτης εκφράζει τους πληβείους με ειλικρίνεια και άλλοτε τους χρησιμοποιεί ως μέσο για να κατακτήσει και να διατηρήσει την εξουσία. Όσα συμβαίνουν στη Βρετανία, με τον αριστοκράτη Τζόνσον και την εργατική τάξη να υποστηρίζουν την αποχώρηση, εντάσσονται σε αυτήν την ιστορική κατηγορία. Ο Τζόνσον αποκαλείται στη Βρετανία «Πινόκιο» για τα ψέματα που ξεστομίζει συστηματικά και αντίστοιχα η εργατική τάξη δεν διαθέτει αυτόνομη πολιτική έκφραση μετά την απογοητευτική προσχώρηση των Εργατικών ηγετών στις βρετανικές ελίτ. 

(copyright: AP images)

«Ειδική σχέση» ή ειδική απάτη; 

Μετά το πέρας της διάσκεψης των επτά μεγάλων βιομηχανικών χωρών (G7), τόσο ο Ντόναλντ Τραμπ όσο και ο Μπόρις Τζόνσον πρόβαλαν στις δηλώσεις τους την «ειδική σχέση» ΗΠΑ - Ηνωμένου Βασιλείου σαν τη συντομότερη οδό που πρέπει να ακολουθήσει η Βρετανία, μόλις βγει από τη «φυλακή» της ΕΕ, ώστε να βρεθεί σε έναν παραδεισένιο κόσμο. Μπροστά στον περιχαρή Τζόνσον ο Τραμπ έκανε λόγο για «μεγάλες συμφωνίες» μεταξύ των δύο χωρών που θα περιέχουν «μεγάλα νούμερα» και θα συναφθούν μόλις το Ηνωμένο Βασίλειο απαλλαγεί από τα «δεσμά» της ΕΕ. Έκτοτε ο περίγυρος του Τζόνσον προβάλλει την «ειδική σχέση» ΗΠΑ - Ηνωμένου Βασιλείου ως την εναλλακτική λύση έναντι της κακής Ευρώπης και ως ένα πρόσθετο επιχείρημα για να αποφύγει τη σύναψη οποιαδήποτε συνθήκης πριν από την αποχώρηση της χώρας του από την ΕΕ. Η περίφημη «ειδική σχέση» ΗΠΑ - Ηνωμένου Βασιλείου ίσως αποτελεί μια ιστορική αναφορά, που διευκολύνει την κατανόηση των αγγλοαμερικανικών σχέσεων στη μακρά περίοδο, αλλά δεν είναι θεσμός. Από το 1946 που τη χρησιμοποίησε για πρώτη φορά ο Τσόρτσιλ μέχρι σήμερα δεν είχε σταθερό περιεχόμενο. Γι’ αυτό και από πολλούς θεωρείται ως πολιτικός μύθος

Μπόρις Τζόνσον & Ντόναλντ Τραμπ μετά τη διάσκεψη των επτά μεγάλων βιομηχανικών χωρών (G7) (copyright: AP images)

Ο προκάτοχος του Τραμπ, ο Ομπάμα, είχε απειλήσει τη Βρετανία ότι θα ήταν η «τελευταία στην ουρά» όσων περίμεναν να συνάψουν εμπορική συμφωνία με τις ΗΠΑ στην περίπτωση που εγκατέλειπε την ΕΕ και είχε χαρακτηρίσει τη Γερμανία ως τη «σημαντικότερη εταίρο των ΗΠΑ». Σήμερα, ο Τραμπ λέει ακριβώς τα αντίθετα. Αλλά αν ρίξουμε μια ματιά στα στοιχεία του εξωτερικού εμπορίου και της κίνησης κεφαλαίων, δεν θα διαπιστώσουμε κάποια αξιόλογη διαφορά την τελευταία τετραετία. Οι αγγλοαμερικανικές εμπορικές σχέσεις δεν παρουσιάζουν μεταβολές που να δικαιολογούν οποιαδήποτε αλλαγή της «ειδικής σχέσης». Η Βρετανία στέλνει στις ΗΠΑ το ένα έκτο των εξαγωγών της και εισάγει το ένα όγδοο των εισαγωγών της, με θετικό υπέρ αυτής ισοζύγιο. Οι υψηλοί τόνοι, συνεπώς, δεν εκφράζουν την οικονομική πραγματικότητα. Απλώς αντανακλούν την εμπορική πολιτική του Τραμπ έναντι της Ευρώπης. Με δυο λόγια, ο Τραμπ χρησιμοποιεί το Ηνωμένο Βασίλειο για να φθείρει πολιτικά την ΕΕ και ο Τζόνσον χρησιμοποιεί τις ΗΠΑ για να προωθήσει τα πολιτικά σχέδιά του. Ο Τραμπ θέλει μια εξασθενημένη Ευρώπη και ο Τζόνσον ακόμη έναν μύθο για να συσπειρώσει όσους ψήφισαν «Leave», τότε που εκείνος ισχυριζόταν ότι αποχώρηση χωρίς συμφωνία δεν θα συνέβαινε «ούτε μία στο εκατομμύριο». 

Ο Τραμπ χρησιμοποιεί το Ηνωμένο Βασίλειο για να φθείρει πολιτικά την ΕΕ και ο Τζόνσον χρησιμοποιεί τις ΗΠΑ για να προωθήσει τα πολιτικά σχέδιά του

Η εργατική τάξη

Η αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ευρώπη έχει ισχυρή λαϊκή βάση σε ορισμένες περιοχές (Αγγλία, Ουαλία) και υποστηρίχθηκε από την εργατική τάξη. Με ορόσημο τη συντριβή των ανθρακωρύχων το 1984, η βρετανική εργατική τάξη απαξιώθηκε και τέθηκε σε καθεστώς βαθμιαίου κοινωνικού αποκλεισμού. Η αναγκαστική εσωτερική μετανάστευση από τις περιοχές που αποβιομηχανοποιήθηκαν κατάστρεψε τη συνοχή της και τις ιστορικές παραδόσεις της. Οπως λένε οι Βρετανοί, η ταξική συνείδηση και ιστορία μετατράπηκαν σε ατομική «ταξική αποσκευή». Επιπλέον, η εργατική τάξη είδε το εισόδημά της να συρρικνώνεται κατά 20% μέσα στην τελευταία εικοσαετία, αλλά και την εν γένει κατάστασή της να χειροτερεύει. Βρετανικά συνδικάτα κατήγγειλαν πριν από λίγο καιρό ότι το ένα τρίτο των εργαζομένων δεν έχει ανεκτές συνθήκες υγιεινής στους χώρους εργασίας, γεγονός που σηματοδοτεί επιδείνωση των όρων ζωής, χειρότερη ίσως από την εισοδηματική. 

Από την απεργία των ανθρακωρύχων στη Βρετανία το 1984 (copyright: AP images)
Η απεργία των Ανθρακωρύχων έληξε το Μάρτη του 1985 και ήταν μια από τις μεγαλύτερες που έγιναν στη μεταπολεμική Αγγλία (Copyright AP image)

Ψηφίζοντας «Leave» η εργατική τάξη απαίτησε την αλλαγή των όρων ζωής της. Όπως έδειξαν έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στη συνέχεια, η διάθεση αυτή παραμένει διότι οι Βρετανοί εργάτες βγήκαν με το δημοψήφισμα από την παθητικότητα στην οποία τους είχε ρίξει η ήττα από το θατσερικό καθεστώς. Ακόμη και ερευνητές που τάσσονται κατηγορηματικά υπέρ της παραμονής του Ηνωμένου Βασιλείου στην ΕΕ διαπίστωσαν σε έρευνες που πραγματοποιήθηκαν το 2018 και το 2019 ότι υπάρχει σαφής διαφοροποίηση μεταξύ των ψηφοφόρων ανάλογα με το μορφωτικό επίπεδο. Οι πιο μορφωμένοι (και κατά τεκμήριο εύποροι) ενδιαφέρονται για μια σχέση με την ΕΕ που θα τους δίνει τη δυνατότητα να μετακινούνται στην Ευρώπη. Οι λιγότερο μορφωμένοι (και κατά τεκμήριο φτωχότεροι) ενδιαφέρονται για την αποκατάσταση της εθνικής κυριαρχίας, η οποία ερμηνεύεται ως βασική προϋπόθεση για να ανακτήσουν το παλαιότερο επίπεδο ζωής. Οι προσδοκίες της εργατικής τάξης είναι κρυμμένες στο παρελθόν, στις αναμνήσεις της προ-θατσερικής περιόδου και έχουν ελάχιστη σχέση με τον τύπο της αποχώρησης της Βρετανίας από την ΕΕ. 

Διαμαρτυρίες στο πλαίσιο της Συνόδου Κορυφής της G7, Biarritz, Γαλλία, (copyright: AP images)

Η αντιευρωπαϊκή Αριστερά

 Η βρετανική Αριστερά (η αριστερή πτέρυγα του Εργατικού Κόμματος και εξωκοινοβουλευτικοί σχηματισμοί) έχει συνειδητοποιήσει στη διάρκεια των 30 τελευταίων χρόνων ότι καμία από τις πάγιες θέσεις της δεν μπορεί να εφαρμοστεί μέσα στην ΕΕ, προκειμένου να βελτιωθεί η κατάσταση της εργατικής τάξης. Η σοσιαλδημοκρατική πολιτική με «επενδύσεις υπό δημόσιο έλεγχο, σταθερές θέσεις εργασίας, δωρεάν φάρμακα, υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής πρόνοιας και ριζική αλλαγή στο συνταξιοδοτικό σύστημα», που συνιστά την αιχμή της βρετανικής αριστερής πολιτικής εδώ και δεκαετίες, δεν είναι πραγματοποιήσιμη στο πλαίσιο της ΕΕ. Η διαπίστωση αυτή, βέβαια, αφορά ολόκληρη την ευρωπαϊκή Αριστερά, η οποία όμως είναι δέσμια του κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος, με τρόπο που κάθε συζήτηση για επιστροφή στην παραδοσιακή Σοσιαλδημοκρατία θέτει ταυτοχρόνως το ζήτημα της αποχώρησης από τη νομισματική ένωση και, έτσι, ακυρώνεται εν τη γενέσει της. Στη Βρετανία, όμως, που διατήρησε το νόμισμά της, το πλαίσιο της συζήτησης ήταν πάντοτε διαφορετικό και τα αιτήματα της αριστερής πτέρυγας του Εργατικού Κόμματος διατήρησαν την επικαιρότητά τους. Ωστόσο, η πτέρυγα αυτή είναι πολύ αδύνατη για να αξιοποιήσει πολιτικά την απογοήτευση της εργατικής τάξης, την οποία νέμεται ο Τζόνσον, καθώς και άλλοι «πατρίκιοι» των Συντηρητικών.

(copyright: AP images)

Η φιλοευρωπαϊκή Αριστερά

Από την άλλη μεριά, ένα τμήμα της Αριστεράς υποστηρίζει φανατικά την παραμονή στην ΕΕ. Η ανάλυσή του στηρίζεται σε μια μανιχαϊστική εικόνα της βρετανικής αστικής τάξης, την οποία ξεχωρίζει σε δύο τμήματα: Από τη μία πλευρά είναι «οι τυχοδιώκτες των χρηματιστηρίων, οι κάτοχοι αμοιβαίων κεφαλαίων υψηλού κινδύνου, οι ιδιοκτήτες καζίνων, οι κερδοσκόποι της αγοράς γης, και κυρίως όσοι επένδυσαν σε ορυκτά καύσιμα». Η συμμαχία αυτών των συμφερόντων, σύμφωνα με την ίδια ανάλυση, «επενδύει στο χάος» και είναι αντίθετη σε κάθε μορφής ρύθμιση της οικονομίας, διότι αυτή 
μειώνει τα κέρδη της. Στην αντίθετη πλευρά βρίσκονται οι «πραγματικοί παραγωγοί», η «πραγματική Βρετανία», δηλαδή οι μεγάλες και μικρές βιομηχανίες, οι οποίες ευνοούνται από την ενιαία ευρωπαϊκή αγορά αλλά και τη φτηνή τραπεζική χρηματοδότηση, καθώς και οι βρετανικές τράπεζες. 

(copyright: AP images)

Πρόταση για «Λαϊκό Μέτωπο»

Σύμφωνα με την ίδια ανάλυση, το Συντηρητικό Κόμμα έχει μετατραπεί από εκφραστής των συμφερόντων αυτών σε εκφραστή του κερδοσκοπικού κεφαλαίου. Η ανάλυση αυτή προβλέπει ότι οι αναπόφευκτες πρόωρες εκλογές θα διαμορφώσουν ένα αντιδραστικό πολιτικό τοπίο. «Η χώρα ενδέχεται να κυβερνηθεί από ένα τμήμα των Συντηρητικών που έχουν εγκαταλείψει τις ηθικές και πνευματικές γραμμές που τους χώριζαν από την άκρα Δεξιά, η Βρετανία θα μετατραπεί σε παράρτημα των ΗΠΑ σε ό,τι αφορά την εξωτερική πολιτική και το εμπόριο και ενδέχεται να αποχαιρετήσει το κράτος πρόνοιας και την κοινωνία της ανοχής», σημειώνει στον «Guardian» ο Πολ Μέισον, που κινείται στον χώρο της φιλοευρωπαϊκής Αριστεράς. Η δική του πρόταση είναι ένα «λαϊκό μέτωπο» Κέντρου και Αριστεράς, που θα εμποδίσει την άνευ συμφωνίας αποχώρηση από την ΕΕ και θα βάλει ως άμεσο στόχο να ρίξει την κυβέρνηση Τζόνσον. Είναι ακριβώς αυτό το «μέτωπο» που ο Μπόρις Τζόνσον επιχειρεί να αποτρέψει με το κλείσιμο του Κοινοβουλίου για πέντε εβδομάδες, ώστε να μειώσει τον κοινοβουλευτικό χρόνο μέχρι την 31η Οκτωβρίου. Από την άλλη πλευρά, μια τέτοια κίνηση μπορεί να αποτρέψει προσώρας την αποχώρηση, αλλά να φέρει στο προσκήνιο άλλους Συντηρητικούς, όπως ο φιλοευρωπαϊστής -και αρχαιότερος βουλευτής- Κεν Κλαρκ, ο οποίος αποτελεί ρεαλιστική εναλλακτική λύση αν οι Εργατικοί έκαναν την υπέρβαση προς ένα «λαϊκό μέτωπο». 

Από τη Σύνοδο Κορυφής των G7 στο πλαίσιο της γαλλικής Προεδρίας / 24 Αυγούστου (copyright: AP images)

Η διάκριση του κεφαλαίου

Παρουσιάζει ιστορικό ενδιαφέρον ότι η ανάλυση της φιλοευρωπαϊκής βρετανικής Αριστεράς δανείζεται σχήματα από την ιστορία του κομμουνιστικού κινήματος. Η διάκριση τυχοδιωκτικού/χρηματιστικού και βιομηχανικού κεφαλαίου ανάγεται στις αναλύσεις του Ρούντολφ Χίλφερντινγκ (1910), ενώ ο ίδιος ο Μέισον παραπέμπει για την έννοια του «λαϊκού μετώπου» στην πολιτική της Γ’ Διεθνούς κατά του ναζισμού. Βασική διαφορά είναι ότι στην προκειμένη περίπτωση το «μέτωπο» θα πρέπει να δημιουργηθεί εκ των άνω, ανάμεσα στις ηγεσίες των κομμάτων, και να λάβει σαφή θέση υπέρ της παραμονής στην ΕΕ, και όχι εκ των κάτω, που είναι αμφίβολο αν θα βρει υποστήριξη. Η δημιουργία εναλλακτικής λύσης όχι μόνον είναι δύσκολη, αλλά έχει κυριολεκτικά μετρημένες ημέρες. Ο ξανθός πατρίκιος Μπόρις -σαν κάπου στην αρχαία Ρώμη- χαίρεται το πραξικόπημά του και ετοιμάζει εκλογές τον Νοέμβριο.

ΕΞΥΠΝΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗ